Қасым-Жомарт Тоқаев Дональд Трамп пен ірі технологиялық компаниялардың басшылары қол қойған жасанды интеллект технологияларын қауіпсіз әрі жауапты дамыту жөніндегі келісімді қолдап, оны жаһандық деңгейде енгізу үшін модель ретінде қарастыруды ұсынды. Президенттің пікірінше, «Вашингтон моделі» БҰҰ қамқорлығымен жасалатын халықаралық шарттың негізіне айналуы мүмкін. Бұл ұсыныс жасанды интеллектіні дамыту үшін жауапкершілікті бөлу мәселесін күн тәртібіне шығарады.
Бұл мәлімдеме Ақордада өткен Жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі кеңестің үшінші отырысында айтылды. Отырыстың негізгі тақырыбы өнеркәсіп секторын терең цифрлық трансформациялау болды. Мемлекет басшысы жаңа цифрлық дәуірде ЖИ тез арада бәсекеге қабілеттіліктің негізгі факторларының біріне айналып келе жатқанын атап өтті. Бұл тұрғыда ішкі күн тәртібі (ЖИ-ді өнеркәсіпке енгізу) мен сыртқы күн тәртібі (қауіпсіздіктің ортақ ережелерін әзірлеу) өзара байланысты: технологиялар нақты секторда неғұрлым кең қолданылған сайын, тәуекелдерді бағалаудың бірыңғай тәсілдеріне деген қажеттілік те арта түседі.
Президент мұндай қадамның шарты ретінде келісімді барлық мүдделі елдердің сарапшылары мұқият зерделеуі қажет екенін атап өтті. Бұл тәсіл орынды болып көрінеді. Бір компанияның шешімдері әртүрлі мемлекеттерде қолданылған кезде ықтимал қателердің салдары жекелеген пайдаланушымен қарым-қатынас шеңберінен шығып кетеді. Тәуекелдерді кім бағалайтыны, әзірлеушілер қандай ақпарат ұсынуы тиіс екені және қауіп анықталған жағдайда қандай әрекет жасалатыны жөнінде келісім қажет.
Трамп бастамасының практикалық маңызы қауіпсіздік қағидаттарының ЖИ-дің озық жүйелерін тікелей әзірлейтін компаниялармен келісілгенінде. Келісім бақылаудың төрт деңгейін қарастырады: модельдерді тексерудің ішкі рәсімдері, осы рәсімдерді тексеретін жеке команда, тәуелсіз сыртқы бағалау және директорлар кеңесі комитетінің қадағалауы. Сонымен қатар қауіпсіздік стандарттарын әзірлеу үшін қатысушылардың тұрақты кездесулері көзделген. Мұндай құрылым жауапкершілік мәселесін компанияның ішкі жүйесіне енгізеді: анықталған мәселе техникалық маманнан оны жою туралы шешім қабылдай алатын басшылыққа дейін жеткізілуі тиіс.
Қазақстан үшін бұл бастаманың маңызы, ең алдымен, ережелерге бейімделіп қана қоймай, оларды қалыптастыруға қатысу мүмкіндігінде. Цифрлық даму деңгейі орташа ел үшін бұл маңызды: егер ЖИ қауіпсіздігі стандарттарын қатысушылардың шағын тобы әзірлейтін болса, олар озық модельдерді жасамай, негізінен технологияларды пайдаланатын мемлекеттердің мүдделерін ескермеуі мүмкін. Қазақстанның диалог алаңы болуға дайын екені және Майамида өтетін G20 саммитінде ортақ пайымды таныстыруы осы елдер тобының ұстанымын талқылауға енгізуге мүмкіндік береді.
Бұл бастама ұлттық нормативтік базаға да сәйкес келеді. Елде 2024-2029 жылдарға арналған жасанды интеллектіні дамыту тұжырымдамасы және жасанды интеллект туралы заң қолданыста, сондай-ақ осы салаға жауапты уәкілетті орган айқындалған. Тексеруге болатын қауіпсіздік қағидаттарына негізделген халықаралық модель ұлттық нормаларды жаһандық тәсілдермен үйлестіруге және Қазақстандағы реттеу мен елде қолданылатын шешімдерді әзірлейтін халықаралық компаниялардың тәжірибесі арасындағы құқықтық алшақтық қаупін азайтуға мүмкіндік береді. Бұл инвестициялық ахуал үшін де маңызды: Қазақстан есептеу инфрақұрылымын дамытып, технологиялық жобаларды тартуда, ал серіктестер үшін болжамды әрі салыстырмалы ережелер маңызды. Бірыңғай талаптарды әзірлеуге қатысу инвесторлардың сенімін арттырып, елдің қуаттарды және пилоттық жобаларды орналастыру үшін сенімді юрисдикция ретіндегі позициясын нығайтады.
Модель Кеңестің үшінші отырысының тақырыбы үшін де ерекше маңызға ие. Өнеркәсіптің цифрлық трансформациясы ЖИ-ді қателік тек қаржылық емес, өндірістік тәуекелдерге де әкелетін процестерге енгізуді көздейді. Бұл – энергетика, тау-кен металлургия кешені, көлік және логистика кәсіпорындары. Көпдеңгейлі бақылау қағидаттарын, яғни ішкі тексерулерді, тәуелсіз бағалауды және басқарушылық жауапкершілікті өнеркәсіптік ЖИ жүйелеріне қойылатын салалық талаптар түрінде бейімдеу орынды.
Бұл мүмкіндіктерді іске асыру ішкі жұмысты талап етеді. Сыртқы бағалау модельдерді тестілеуге және компаниялардың рәсімдерін тексеруге қабілетті мамандар болған жағдайда ғана тиімді. Сондықтан кадрлар даярлауға және университеттер мен зерттеу орталықтары базасында тәуелсіз техникалық сараптаманы дамытуға назар аудару орынды. Қауіпсіздіктің жалпы қағидаттарын өнеркәсіп, қаржы, мемлекеттік қызметтер және тәуекелі жоғары басқа да секторларға арналған практикалық стандарттармен толықтыру қажет. Жүйелердегі ақаулар мен қауіпті мінез-құлық туралы хабарлау тәртібін түсінікті етіп, әзірлеуші, оператор және реттеуші арасындағы жауапкершілікті нақты бөлу де пайдалы болар еді.
Келісімнің ерікті сипатта болуы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Қол қою қағидаттар жөніндегі уағдаластықты бекітеді, ал нәтиже оның кейінгі орындалуына байланысты. Сондықтан халықаралық бастаманы әзірлеу кезінде верификация, аудиторлардың тәуелсіздігі, олардың қорытындыларына қолжетімділік және елеулі бұзушылықтардың салдары мәселелерін пысықтау маңызды.
Осылайша, «Вашингтон моделін» қолдау Қазақстанға ішкі цифрлық трансформацияны сыртқы бастамамен ұштастыруға мүмкіндік береді: нақты секторда ЖИ енгізуді жеделдету және сонымен қатар оны қауіпсіз пайдаланудың халықаралық ережелерін қалыптастыруға қатысу. Сарапшылар қауымдастығының алдында тұрған басты мәселе – осы тәсілдің қандай элементтері халықаралық деңгейде жұмыс істей алатынын анықтау.
Жанна Булхаирова
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
жаһандық экономика және тұрақты даму бөлімінің
бас сарапшысы
