Туған жер тарихының көпшілікке белгісіз тұстарын бұрын да тереңнен зерттеп, қазақ батырларының бірлігі мен теңдесі жоқ ерлігінің айнасы атақты «Орбұлақ шайқасының» өткен жерін анықтап, оның 350 жылдық тойының республикалық деңгейде атап өтілуіне мол үлес қосқан, Қазыбек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» атты еңбегінің жарық көруіне мұрындық болған, басқа да осындай тарихи, этнографиялық жайларды жетесіне жеткізе жазып, қазақ тарихының айдынына өлшеусіз үлес қосып жүрген белгілі жазушы Бексұлтан Нұржекеев ағамыздың соңғы кезде Шыңғысханның ұлты мен туған, билік құрған жерін анықтауға да білек сыбанып кірісіп кеткенін көзі қарақты ағайын жақсы біледі. Жазушының бұл қарекетіне Қытай елінен келген тарихтанушы, жазушы қандасымыз Тілеуберді Әбенайұлы Тыныбайынның «Құпия шежіренің» «құпиясын» ашқаны ойтүрткі болған екен.
Жақында Ұлы қағанның атамекенін анықтауды мақсат еткен республикалық-танымдық экспедиция Шыңғысханның түпнұсқа қузауырында (шежіресінде) көрсетілген жер, су аттарын нақтылап анықтай түсу үшін облысымыздың Кербұлақ, Панфилов аудандарын аралап шықты. Облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы Ермек Келемсейіт бастаған, құрамында Марал Ысқақбай, Бексұлтан Нұржекеев, Қуанышбай Құрманғалиев, Наурыз Қылышбаев сынды белгілі жазушы-тарихшылар, Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі Тілеуберді Әбенайұлы, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы Жұмабай Шаштайұлы, облыстық «Жетісу» газетінің бас редакторы Әміре Әрін бар, жалпы 18 адамнан құралған зерттеушілер сапарының соңғы күні Жаркент қаласына келіп, Панфилов ауданы әкімінің үлкен мәжіліс залында ғылыми-танымдық конференция өткізді.
Осы басқосуда алғашқы болып сөз тізгінін қолға алған белгілі жазушы Марал Ысқақбай әңгімесін былай бастады:
– Үш күннен бері Алматы облысының оңтүстік шығысындағы екі ауданды аралап келеміз. Мақсатымыз – еліміздің орта тарих бедерінде жат пиғылдағы елдер билігінің әдейі бұрмалауынан Шыңғыс қағанның ұлтын, туып-өскен, хандық құрған жерін шатастырғанын анықтап, тарихи әділет орнату.
Тарихта Шыңғысхан билігіндей баянды, бақуатты империя оған дейін де, кейін де болған емес. Ұлы қаған ұрпақтары 300 жыл билік құрды. Әлемге империя беделін мойындатып, Еуро-Азия құрлықтарында өз идеологиясын жүргізді. Өкінішке орай, үш ғасыр өмір сүрген империя ыдыраған соң оның тарихын, атақ-даңқын бүркемелеу, Шыңғысханның ұлты мен билік құрған жерін шатастыру белең алды. Әсіресе, кеңес кезеңінде түрік тектес халықтардың аражігін алыстатып, пантүркизм, панисламизм деген айыптаушы желеумен Шыңғысхан қандастарын бас көтерткен жоқ.
Бұдан әрі жазушы баяндамасында Шыңғысхан ұрпақтары құрған Алтын Орда билігінің Қазақ жерінде тіршілік жасағанын, оның айналасындағы мемлекеттерге ерекше ықпалын тарихи мысалдармен әрлеп, дәлелдеп жеткізді.
Конференцияда ғалым Тілеуберді Әбенайұлы, жазушы-тарихшылар Наурыз Қылышбаев, Қуанышбай Құрманғалиев, Жұмабай Шаштайұлы, Бексұлтан Нұржекеев, Әміре Әрін, «Түркістан» газетінің тілшісі Ахмет Өмірзақ сөз сөйлеп, өздері қатысқан танымдық экспедиция барысында Ұлы қағанның ұрпақтары жаздырып қалдырған «Шыңғысханның қузауырында» айтылған жер, су, тау атауларының түгел дерлік Жетісу өлкесінде осы күнге дейін бұрынғы қалпында сақталғанын нақты деректермен дәлелдеді.Түп шежіреде жазылған қазіргі Кербұлақ ауданы аумағындағы Аралтөбе, Шұбар, Жекетау, Алтынемел, Жаркент өңіріндегі Бұрхан тау, Китің өзені, Түрген тоғайы, Іле өзені, Кегендегі Саты, Іле ауданындағы Қапшағай сияқты жер, су, тау атаулары осыдан 800 жыл бұрын жазылған шежіредегіден тым көп өзгерістерге ұшырамағаны анықталды. Қазіргі Моңғолияның аумағында мұндай нақты атаулар жоқ. Ертедегі жергілікті халық Іле өзенін Өнән (үлкен дария) деп атаса, жатжұрттық бұрмалаушы тарихшылар оны Моңғолиядағы Онын өзенімен шатастырған. Нақ шежіреде бұл өзен шығыстан батысқа қарай ағып жатыр деп көрсетілсе, Моңғолиядағы Онын өзенінің бүгінгі күнге дейін батыстан шығысқа қарай ағатыны шындықты бұрмалаушылардың өтірігін айғақтап, абыройын айрандай төгетіні де айдан анық.
Басқосуда айтылған деректер мен дәйектер Шыңғысхан тарихына байланысты басқа да жайларды терең зерделеді. Осы кездесуге арнайы шақырылған өңірдегі кітапханашылар, шежіре жинаушы қариялар, тарих пәнінің мұғалімдері қызықты әңгімеге екі сағаттан астам уақыт бойы сілтідей тына ұйыған еді. Конференция соңында тарихи шындық пен шежіреден бейтарап қалмайтын олар экспедиция мүшелеріне ақ тілектері мен сауалдарын жаудырды. Конференцияға қатысушылар экспедиция қорытындысымен бірауыздан келісіп, Шыңғысханның туып-өскен жері Жетісу өлкесі, тегі түрік, оның ішінде қазақ, іргелі тайпаның өкілі деген байлам жасады.
Мырзағали НҰРСЕЙІТ
Жаркент қаласы.
