TikTok пен Instagram – қазіргі заман жастарының өмірінің бір бөлшегіне айналған құбылыс. Бұл платформалар тек көңіл көтеру мен уақыт өткізу құралы ғана емес, олар жаңа буынның ойлау жүйесін, құндылықтарын, мінез-құлқын түбегейлі өзгертті. Бұрын адамдар ақпаратты теледидардан, газет-журналдан немесе кітаптардан іздейтін болса, қазір бүкіл әлем бір саусақтың ұшында тұр. Әлеуметтік желілер жастардың өміріне еніп, олардың санасын өзгертті, тіпті шынайы өмір мен виртуалды әлем арасындағы шекараны бұлдыратты. TikTok пен Instagram-дағы бейнелер мен жазбалар жастарға үлгі, бағыт, кейде тіпті өмірлік мақсат болып көрінеді. Көптеген жасөспірімдер өздерін блогерлермен салыстырып, сыртқы келбетіне, табысына, өмір сүру салтына қарап өзін бағалай бастайды. Бұл өз-өзіне сенімсіздік пен уайым тудырып, психологиялық қысым қалыптастырады. Әлеуметтік желілерде бәрі мінсіз өмір сүріп жатқандай әсер қалдырады: бәрі сұлу, бай, бақытты, жетістікке жеткен. Ал шынайы өмірде олай емес. Осы контраст жастардың ойында қайшылық тудырып, оларды жалған әлемге жетелейді.
TikTok-тағы қысқа видеолар мен Instagram-дағы сәнді суреттер жастардың дүниетанымын жылдамдыққа, жеңіл әсер алуға үйретіп қойды. Бір минуттық роликтер мен тартымды әуендер олардың назарын ұзақ ұстай алмайды. Көпшілігі ақпаратты тез қабылдап, тез ұмытады. Бұрынғыдай ұзақ мәтін оқуға, терең ойлануға уақыт пен ынта қалмай барады. Осылайша әлеуметтік желілер «қысқа форматтағы ойлауды» қалыптастырды. Бұл құбылыс жастардың білімге, ақпаратқа, талдауға деген көзқарасын өзгертті. Қазір әркім өзіндік пікірін қысқа бейнемен жеткізгісі келеді, ал терең зерттеу мен талдау сирек кездесетін қасиетке айналды.
Сонымен қатар TikTok пен Instagram трендке ілесуді өмір салтына айналдырды. Біреу би билеп танымал болады, біреу әзіл немесе мотивациялық видео түсіріп миллиондаған көрілім жинайды. Жастардың көпшілігі осы танымалдылыққа ұмтылады. «Лайк» пен «подписка» олардың өзін-өзі бағалау өлшеміне айналды. Біреу бейнеролигі көп қаралса, өзін табысты сезінеді, ал аз қаралса – көңіл күйі түсіп, өз құнын жоғалтқандай күй кешеді. Бұл – қазіргі қоғамның ең үлкен психологиялық тәуелділіктерінің бірі. Әлеуметтік желілер адамның эмоциясымен ойнайды, дофаминді қоздырады, ал бұл өз кезегінде виртуалды әлемге тәуелділікті күшейтеді.
Instagram сұлулық пен өмірдің «идеалды» бейнесін қалыптастырды. Фильтрлер мен өңдеулер адамның табиғи келбетін өзгертті, ал бұл әсіресе жас қыздарға қатты әсер етті. Олар өз сұлулығын нақты өмірмен емес, жасанды идеалмен салыстырады. Соның салдарынан табиғилық пен шынайылық екінші орынға сырғыды. Бүгінгі таңда сұлулық түсінігі — фильтрленген фотосурет пен әдемі бұрыштан түсірілген бейнеге айналып отыр. Бұл үрдіс жастардың өзін қабылдауына, өз денесіне, сырт келбетіне деген қарым-қатынасына әсер етті. Көптеген қыздар әлеуметтік желідегі идеалға ұқсау үшін косметикаға, киімге, пластикалық процедураларға көп қаражат жұмсайды. Ал TikTok-тағы «body positivity» және «self-love» қозғалыстары осы жалған стандарттарға қарсы тұрып, шынайылық пен өзін сүю идеясын таратуды мақсат етті.
Бірақ әлеуметтік желілердің тек теріс әсері бар деу біржақты пікір болар еді. TikTok пен Instagram шығармашылықты дамытуға, өзін еркін танытуға, ой-пікірін ашық жеткізуге мүмкіндік берді. Көптеген жастар өз таланты мен қабілетін дәл осы платформалар арқылы көрсетті. Біреулер өлең оқып, біреулер сурет салып, енді бірі қоғамдағы мәселелерді қозғайтын бейнежазбалар түсіреді. Бұл – демократиялық пікір алмасу алаңы. Жастар ақпарат алмасып, бір-бірінен үйреніп, жаңа бағыттар ашып жатыр. Мысалы, экологиялық қозғалыстар, волонтерлік жобалар, білім беру контенттері де TikTok пен Instagram арқылы кең тарады.
Алайда бұл мүмкіндіктермен қатар қауіп те бар. Жастардың көпшілігі шынайы өмір мен виртуалды өмірдің арасын ажырата алмай барады. Олар камераға қарап өмір сүріп, нағыз сәттердің қадірін ұмытып барады. Тамақты ішпес бұрын фотоға түсіреді, серуендеуді контентке айналдырады, достық пен махаббатты да көрсетілім үшін безендіреді. Осылайша, өмір «көрсетілімге арналған спектакльге» айналды. Әлеуметтік желіде бәрі жарқырайды, бірақ шын мәнінде бәрі мұңды, жалғыз, шаршаған болуы мүмкін. Бұл – қазіргі буынның ең үлкен қайшылығы.
Уақыт – ең қымбат ресурс, ал TikTok пен Instagram оны байқамай жұтып қояды. Күн сайын жастар бірнеше сағаттарын экран алдында өткізеді. Олар ойланбай скроллдап, бейнеден бейнеге өтеді. Бұл мидың шаршауын, назардың шашырауын, эмоционалды күйзелісті тудырады. Әлеуметтік желілер адамды үнемі жаңа әсер іздеуге итермелейді. Ал шынайы өмірде мұндай жылдамдық жоқ. Сондықтан да жастардың көпшілігі өмірдің жай ырғақтарына шыдамай, тез жалығып кетеді.
Сонымен бірге TikTok пен Instagram қоғамдағы құндылықтар жүйесін де өзгертті. Бұрын білім мен еңбекті бағалау алдыңғы орында болса, қазір көпшілікке танымал болу, әдемі өмір көрсету, көрермен жинау маңызды болып кетті. Жастардың кейбірі блог жүргізуді кәсіби жол деп қабылдайды. Бұл да түсінікті – өйткені әлеуметтік желі арқылы ақша табуға, танылуға, қоғамда бедел жинауға болады. Бірақ бұл жолда кейде этика мен мораль шетке ысырылып, арзан күлкі мен хайп басты мақсатқа айналады.
Дегенмен бәрі адамның өз қолында. TikTok пен Instagram – құрал ғана. Бұл құралды кім қалай қолданса, соған қарай нәтижесін көреді. Егер адам оны өз дамуына, шығармашылығына, жаңа нәрсе үйренуге қолданса – ол үшін пайдалы. Ал егер бос уақыт өлтіру мен өзін басқамен салыстыруға жұмсаса – зияны көп. Әлеуметтік желіні саналы түрде пайдалану мәдениеті – қазіргі қоғамның ең өзекті мәселелерінің бірі.
Саналы пайдалану мәдениеті деген ұғым бүгінде аса маңызды. Себебі TikTok пен Instagram-ды толықтай тыйып тастау немесе елемеу мүмкін емес. Бұл платформалар өмірдің бір бөлігіне айналды, сондықтан оларды дұрыс қолдану — заманауи сауаттылықтың белгісі. Әр жас адам әлеуметтік желіге кірмес бұрын «мен не үшін бұл контентті көріп отырмын?» немесе «менің бұл жазбамның мақсаты не?» деген сұрақ қоюы керек. Бұл қарапайым ойлау тәсілі біртіндеп жауапкершілікті қалыптастырады. Мәселе әлеуметтік желінің өзінде емес, оны қолдану ниетінде. Егер мақсат — білім алу, шабыт табу, өз ойын жеткізу болса, онда бұл құрал пайдалы. Ал егер мақсат — өзгенің назарын аударып, уақыт өлтіру болса, онда ол адамның энергиясын жұтып, өмірін бос өткеруге итермелейді.
Қазіргі таңда жастардың мінез-құлқы мен қарым-қатынас мәдениеті де әлеуметтік желілердің ықпалымен өзгеріп отыр. Бұрын адамдар жүзбе-жүз сөйлесіп, көзге қарап эмоциясын білдіретін болса, қазір барлығы смайлик пен эмодзиге сыйды. Тіпті сезім, ризашылық, кешірім сияқты нәзік ұғымдар да хабарлама арқылы жеткізіледі. Бұл — қарым-қатынастың табиғилығын жоғалту процесі. Жастар бір-біріне жақын болғанымен, шын мәнінде алыстап барады. Экран арқылы байланыс бар, бірақ жүрек арқылы байланыс үзіліп қалғандай.
TikTok пен Instagram сондай-ақ жастардың мінезін «көрініске бағытталған» етеді. Яғни, адамның ісі мен сөзі емес, оның қалай көрінетіні маңыздырақ. Бұл нарциссизм мен эгоцентризмді күшейтеді. Әркім өзін көрсетуге, өз бейнесін барынша жетілдіруге тырысады. «Мен қандаймын?» деген сұрақтың орнына «мені қалай көреді?» деген ой бірінші орынға шығады. Мұндай ойлау тәсілі бірте-бірте шынайылықты жояды, адамдар бір-біріне рөл ойнап, бетперде киіп өмір сүре бастайды. Ал бұл қоғамдағы сенім мен шынайы қатынастарды әлсіретеді.
Жастардың санасындағы тағы бір өзгеріс – уақыт пен табыс туралы түсініктің ауысуы. TikTok-тағы танымал блогерлердің тез байып, атақты болуын көрген жасөспірімдер көп еңбексіз-ақ жетістікке жетуге болады деген қате сенімге ие болады. Олар бір бейнемен-ақ миллионер болған адамдарды көріп, ұзақ еңбектің, тәжірибенің, білімнің маңызын елемей бастайды. Бұл тенденция еңбекқорлық пен шыдамдылық сияқты қасиеттердің әлсіреуіне әкеледі. Алайда нағыз жетістік — тұрақтылық пен еңбектің нәтижесі екенін түсіну жастар үшін өте маңызды.
Сонымен қатар әлеуметтік желілер ұлттық құндылықтар мен дәстүрлерге де әсерін тигізуде. Әлемдік трендтерге ілесу барысында кейбір жастар өз мәдениетінен, тілінен алыстай бастады. Қазақы ұяңдықтың орнына ашықтық пен шектен тыс еркіндік қалыптасып барады. Бұл — жаһандану дәуірінің заңды құбылысы болғанымен, ұлттық болмысты сақтаудың маңызы бұрынғыдан да арта түсті. TikTok-та ұлттық киім, салт-дәстүр, домбыра үні, қазақ тіліндегі контент көбейсе, жастардың да ұлттық сана-сезімі күшейеді. Сондықтан әлеуметтік желілерді ұлттық құндылықтарды дәріптеу құралы ретінде пайдалану – уақыт талабы.
Интернет дәуіріндегі тағы бір маңызды фактор — ақпараттың сапасы. TikTok пен Instagram-да шынайы және жалған ақпарат араласып кеткен. Жастардың көбі естігенін тексермей, бірден сенеді. Бұл — медиа сауаттылықтың төмендігін көрсетеді. Ақпаратты сүзгіден өткізу, оның дереккөзін анықтау, жалған жаңалықтардан қорғану – қазіргі заман адамына қажет негізгі дағдылар. Егер жастар осыны үйренсе, олар әлеуметтік желіні тиімді пайдаланып, өз санасын қорғап қалады.
Бұған қоса, TikTok пен Instagram шығармашылық индустрияны дамытты. Көптеген жастар өз кәсібін, бизнесін немесе өнерін осы платформалар арқылы таныстырып жүр. Блог жүргізу, видео монтаждау, фото өңдеу, контент жасау – бүгінде сұранысқа ие мамандықтар. Бұл платформалар жаңа мүмкіндіктер есігін ашты. Демек, әлеуметтік желілер зиян емес, дұрыс бағытта қолданса, табыс көзі мен шабыттың қайнары бола алады.
Дегенмен, барлығы тепе-теңдікке келіп тіреледі. Егер адам виртуалды өмір мен шынайы өмір арасындағы шекараны сақтай алса, онда TikTok пен Instagram оған тек пайда әкеледі. Ал егер ол осы әлемге сіңіп кетсе, өз болмысынан айырылуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік желілерді қолданудың ең басты қағидасы — өзіңді жоғалтпау. Экран артында емес, өмірдің өзінде бақыт табу.
Қорытындылай келе, TikTok пен Instagram – заманның айнасы іспетті платформалар. Олар жастардың ойлау жүйесін, өмірге көзқарасын, құндылықтар жүйесін түбегейлі өзгертті. Бір жағынан, бұл алаңдар жаңа буынға өзін танытуға, шығармашылығын көрсетуге, ақпарат алмасуға және табыс табуға мүмкіндік берсе, екінші жағынан – жалған идеалдар, виртуалды тәуелділік пен сыртқы сұлулық культін қалыптастыру арқылы жастардың рухани, психологиялық дамуына қауіп төндіріп отыр. Ең бастысы – бұл құралдардың зиянын емес, пайдасын көру өз қолымызда. Саналы қолдану мен ақпараттық мәдениет қалыптастыру – цифрлық дәуірдің басты талабы.
«Жетісу-Ақпарат»
