«Құрылтай» атауы қазіргі саяси термин ғана емес, ғасырлар қойнауынан жеткен тарихи ұғым. Оның шығу төркіні жөнінде ғалымдар арасында бірнеше пікір қалыптасқан. Бір зерттеушілер бұл сөзді ортағасырлық моңғол тіліндегі «quriltai» ұғымымен байланыстырса, енді бірі көне түркі тіліндегі «құр» – жинау, біріктіру, «құру» деген түбірден таратады. Қалай болғанда да екі нұсқаның да түпкі мағынасы бір – маңызды мәселені талқылау үшін адамдардың бас қосып, ортақ шешім қабылдауы.
Бұл атау ортағасырлық «Оғызнама» жырында кездеседі. Онда Оғыз қаған ел тағдырына қатысты мәселелерді талқылау үшін «ұлы Құрылтай» шақырып, қолбасшылары мен халқын жинағаны баяндалады. Көне түркі сөздіктерінде де «Құрылтай» «халық жиналысы» деген мағынада түсіндіріледі.
Орта ғасырларда Құрылтай мемлекеттің маңызды саяси институттарының бірі болды. Әсіресе Моңғол империясы тұсында мұндай жиындарда ұлы хандар сайланып, соғыс пен бейбітшілік мәселелері шешіліп, мемлекеттің алдағы бағыты айқындалатын. 1206 жылғы құрылтайда Темүжінге Шыңғыс хан атағы берілгені тарихтан белгілі. Дегенмен сол кезеңдегі Құрылтайды қазіргі парламентпен толықтай теңестіруге болмайды. Өйткені оған негізінен билеушілер, қолбасшылар, ақсүйектер мен ықпалды адамдар қатысып, мемлекеттік маңызы бар мәселелерді талқылаған.
Қазақ тарихында да Құрылтайлар ел тағдыры сынға түскен шақтарда өткізілді. Қарақұм және Ордабасы Құрылтайлары сыртқы қауіп алдында қазақ жүздерінің күшін біріктіріп, елдің болашағына қатысты ортақ шешім қабылдауға мүмкіндік берді. Мұндай жиындар халықтың бірлігі мен тұтастығын нығайтқан тарихи оқиғалар ретінде бағаланады.
Құрылтай дәстүрі ХІХ ғасырдың соңында да жалғасын тапты. 1885 жылы Қарамолада өткен тарихи Құрылтайда Абай Құнанбайұлы төбе би болып сайланып, қазақ даласына арналған жаңа құқықтық ережелерді әзірлеуге жетекшілік етті. Қарамола ережесінде сот ісін жетілдіру, болыс басшыларының озбырлығын шектеу және әйелдердің құқықтарын қорғауға бағытталған өз дәуірі үшін озық нормалар енгізілді.
ХХ ғасырдың басында Алаш қайраткерлері де осы тарихи атауға жаңаша мазмұн берді. 1917 жылы Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы және басқа да зиялылар «Учредительное собрание» ұғымын қазақша «Құрылтай жиналысы» деп атады. «Алаш» партиясының бағдарламасында мемлекет басшысы Құрылтай жиналысы мен Мемлекеттік думаның шешімі арқылы сайлануға тиіс екені көрсетілді. Бірінші жалпықазақ съезінде «Алаш» партиясы құрылып, екінші жалпықазақ съезінде Алаш автономиясы жарияланды. Бұл деректер «Құрылтай» ұғымының қазақтың демократиялық саяси ойымен де сабақтас екенін көрсетеді.
Бүгінде «Құрылтай» атауы парламенттің жаңа атауы ретінде ұсынылып отыр. Бұл жай ғана атауды өзгерту емес, тарихи ұғымды қазіргі мемлекеттік басқару жүйесімен ұштастыруға бағытталған қадам. Мұндай тәжірибе әлемнің өзге елдерінде де бар. Көптеген мемлекеттер парламенттеріне ұлттық тарихы мен дәстүрін бейнелейтін атаулар берген. Мәселен, Израиль парламенті «Кнессет» деп аталады. Бұл сөз «жиналыс» деген мағынаны білдіреді және еврей халқының тарихи басқару дәстүрімен байланысты. Ал Норвегиядағы парламент «Storting» деп аталады. Оның атауы да халық өкілдігі мен ұлттық мемлекеттілік идеясын білдіреді. Демек парламенттің атауы оның қызметінен бөлек елдің тарихи жадын, саяси мәдениетін және ұлттық болмысын танытатын маңызды символ саналады.
Құрылтай ұғымы көне түркі дәуірінен бастап қазақ хандығы кезеңіне, Алаш қозғалысының саяси мұратына дейін үзілмей жалғасқан тарихи сабақтастықты білдіреді. Түптеп келгенде, кез келген мемлекеттік институттың беделі оның атауымен емес, қоғам алдындағы жауапкершілігімен, қабылдайтын заңдарының сапасымен және халық сенімін ақтай алуымен өлшенеді. Ал тарихи атау сол жауапкершілікті тереңірек сезінуге үндейтін маңызды рухани әрі саяси нышан.
Шамек ТІЛЕУБАЕВ,
Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты Бас директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор
