2026 жыл Қазақстанның саяси картасын түбегейлі өзгерткен тарихи кезең ретінде сипатталады. 15 наурызда өткен жалпыхалықтық референдумда азаматтардың 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдап дауыс беруі елдің басқару жүйесін трансформациялауға жол ашты. Аталған үдерістің заңды қорытындысы мен практикалық сынағы ретінде 23 тамызға белгіленген Құрылтай (бірпалаталы парламент) депутаттарының алғашқы сайлауы қарастырылуда.
Жаңа жүйенің ең басты ерекшелігі – екі палаталы парламенттен бас тартып, біртұтас Құрылтайға көшу болып табылады. 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген Ата заңға сәйкес, Құрылтай 145 депутаттан тұрады және олар толықтай пропорционалды жүйе бойынша 5 жыл мерзімге сайланады. Кандидаттар тізімінде әйелдер, жастар және ерекше қажеттіліктері бар жандар үшін 30 пайыздық квота міндетті түрде сақталады.
Саясаттанушы Шерәділ Бақтығұлов алдағы науқанның маңызына тоқталып:
«Кейінгі жылдары Қазақстан ауқымды саяси реформаларды жүзеге асыра бастады. Сол реформалардың түйіні 2026 жылы 23 тамызда өтетін парламент сайлауы болмақ. Аталған сайлаудың тарихи маңызы ерекше, өйткені мүлде жаңа саяси жүйе аясында өтетін алғашқы парламент сайлауы», – деп атап өтті.
Сарапшының пікірінше, бір палаталы жүйе жағдайында Құрылтай депутаттары елдегі барлық заңды қабылдау бойынша ортақ әрі толық жауапкершілікке ие болады.
Сайлау алдында елдегі ірі саяси күштердің конфигурациясы да өзгеріске ұшырады. Ең ірі «Аманат» партиясы жаңадан құрылған «Әділет» партиясына қосылып, біртұтас күшке айналды. Сонымен қатар, «Ақ жол», «Ауыл» және Қазақстан халық партияларында басшылық ауысып, жаңа тұлғалардың келуі саяси бәсекелестікті арттыруға бағытталған қадам ретінде бағаланды.
Парламенттік Құрылтайдың қалыптасуына 2022 жылы құрылған Ұлттық құрылтайдың жұмысы тікелей негіз болды. Астана қаласының қылмыстық істер жөніндегі ауданаралық сотының төрағасы К.М. Мекемтас аталған институттың рөлін оң сипаттайды: «Ұлттық құрылтай – қоғам мен мемлекет арасындағы өзара сенімді нығайтатын, халықтың ұсынысын нақты іске айналдыратын маңызды қоғамдық институт».
Судьяның пайымдауынша, осы алаңда көтерілген «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғамда құқықтық мәдениетті орнықтырудың негізіне айналды.
Реформаның қарқыны мен мазмұнына қатысты заңгерлер мен құқық қорғаушылар тарапынан салмақты сыни пікірлер де айтылуда. Заңгер Серік Темірбұлатов жаңа Конституцияда билік тармақтарының тепе-теңдігіне нұқсан келуі мүмкін екенін ескертеді. Оның айтуынша, құжатта «заң шығарушы тармақтың нақты рөлін тарылтатын және биліктің президент қолында шоғырлану механизмін ендіретін ережелер бар». Маман әсіресе президенттің парламентті тарату құқығын «жобадағы ең қауіпті формула» деп атап, оны президенттік құқық шығармашылығын күшейту механизмі деп сипаттайды.
Саясаттанушы Толғанай Үмбеталиева билік формасының өзгеруін кескінірек бағалап:
«Қазақстан супер-супер-суперпрезиденттік басқару формасына қарай бет алды», – деген тұжырым жасады.
Оның пікірінше, жаңа Конституцияда президентке сенімсіздік вотумын білдіру немесе премьер-министр кандидатурасын ұсыну сияқты бұрын болған демократиялық тетіктер әлсіреген.
Саясаттанушы Димаш Әлжанов жаңадан құрылатын Халық Кеңесін (Народный совет) «президент толықтай жасақтайтын, парламентке параллель орган» деп атап, оны мемлекет басшысының позициясын нығайтудың қосымша құралы деп санайды. Вице-президент лауазымы туралы ол:
«Бұл институттың бекітілуі Қазақстанның африкалық автократиялар мен Әзірбайжанның жолымен жүруін білдіреді, Ақорда билік транзитіне бақылаудағы кеңістікте дайындалып жатыр», – деген пікір білдірді.
Медиаюрист Гүлмира Біржанова сөз бостандығына қатысты нормаларды сынға алды. Оның айтуынша, ақпарат таратудың «қоғамдық имандылыққа» немесе «ар-намысқа» нұқсан келтірмеуі тиіс деген талаптары «журналистерге қарсы сот талаптарын шексіз кеңейтуге жағдай жасайтын» құралға айналуы мүмкін.
Қарама-қайшы пікірлерге қарамастан, референдум алдындағы сауалнамалар халықтың 78,4 пайызы елдің даму бағытын дұрыс деп санайтынын көрсетті. Азаматтар жаңа Конституциядағы экологиялық жауапкершілік (95%), білім мен ғылымды қолдау (91%) және цифрлық құқықтарды қорғау (90%) сияқты нормаларды үлкен сеніммен қолдаған.
23 тамыздағы Құрылтай сайлауы Қазақстанның саяси трансформациясының шынайы нәтижесін және жаңа институционалдық жүйенің тиімділігін айқындайтын басты сынаққа айналмақ. Аталмыш саяси науқан нәтижесінде құрылатын жаңа өкілді орган алдағы бес жыл бойы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын айқындауға тікелей қатысатын болады.
Мәулен Әнербай
