2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға, адам құқықтарын қорғауды күшейтуге және азаматтардың ел басқару ісіне қатысу мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған. Ата заңда көзделген өзгерістер заң шығару жүйесін қайта құруды, жаңа мемлекеттік институттарды қалыптастыруды және конституциялық кепілдіктерді нығайтуды қамтиды.
Жаңа Конституцияға сәйкес, саяси жүйеде бірқатар институционалдық өзгеріс қарастырылған. Олардың қатарында бір палаталы Құрылтайдың құрылуы, Қазақстан Халық Кеңесінің енгізілуі және Вице-Президент лауазымының пайда болуы бар.
Құрылтай: Заң шығару жүйесіндегі өзгерістер
Жаңа Ата заңға сәйкес, екі палаталы Парламенттің орнына 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтай құру көзделген. Заң шығару рәсімі үш оқылымнан тұрады. Бұл заң жобаларын кезең-кезеңімен талқылап, олардың мазмұнын жан-жақты қарауға мүмкіндік береді.
Бір палаталы өкілді органға көшу заң шығару үдерісін жаңғыртуға бағытталған маңызды қадам ретінде қарастырылады. Жаңа жүйеде заң жобаларын талқылау мен қабылдау тәртібі өзгеріп, өкілді органның заң шығару қызметіндегі жауапкершілігіне басымдық беріледі.
Қазақстан Халық Кеңесі: қоғамдық мүддені білдіретін жаңа орган
Конституциялық өзгерістердің тағы бірі – Қазақстан Халық Кеңесін құру. Бұл – халықтың мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган.
Кеңестің негізгі міндеттері қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтуды, сондай-ақ мемлекеттік саясаттың басым бағыттары бойынша ұсыныстар әзірлеуді қамтиды. Бұған қоса, оған заң шығару бастамасы құқығы беріледі.
Бұл тетік қоғамнан түсетін ұсыныстарды мемлекеттік шешімдер қабылдау деңгейіне жеткізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар азаматтардың қоғамдық-саяси үдерістерге қатысу аясын кеңейтуге бағытталған.
Вице-Президент лауазымы енгізілді
Жаңа Конституцияда Вице-Президент лауазымы қарастырылған. Бұл қызметке Ерлан Қарин тағайындалды.
Вице-Президент Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл кезінде Президенттің атынан өкілдік етеді. Сондай-ақ оған жүктелген өзге де міндеттерді орындайды.
Жаңа лауазымның енгізілуі мемлекеттік басқару жүйесіндегі міндеттерді бөлуге және Президент тапсырмаларын орындау аясындағы өзара іс-қимылды қамтамасыз етуге бағытталған.
Адам құқықтарын қорғау кепілдіктері күшейтілді
Жаңа Ата заңда адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауға қатысты бірқатар кепілдік бекітілген. Атап айтқанда, ұсталған сәттен бастап қорғалу құқығы, негізсіз ұстауға жол бермеу, бас бостандықты шектеуге сот бақылауын қамтамасыз ету және өзіне қарсы айғақ бермеу құқығы қарастырылған.
Жеке өмірге қол сұғылмау кепілдіктері де кеңейтілді. Конституциялық қорғау дербес деректерді, хат-хабарларды, телефон арқылы сөйлесулерді, банк операцияларын және цифрлық ортадағы өзге де хабарламаларды қамтиды.
Сонымен бірге мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды өтеу міндеті конституциялық деңгейде бекітілген. Бұл азаматтардың құқықтары бұзылған жағдайда оларды қорғаудың құқықтық тетіктерін нығайтуға бағытталған.
Конституция үстемдігі және ел дамуының басымдықтары
Жаңа Конституцияда Ата заңның жоғары заңдық күші мен үстемдігі қағидаты айқындалған. Елдегі барлық заң мен өзге де нормативтік құқықтық актілер Конституцияға қайшы келмеуге тиіс. Сондай-ақ азаматтардың жағдайын нашарлататын немесе жауапкершілігін күшейтетін заңдарды кері күшпен қолдануға жол берілмейді.
Ата заңда адам капиталын дамыту, білім мен ғылымды өркендету, инновацияларды қолдау мемлекеттің ұзақ мерзімді басымдықтары ретінде белгіленген. Сонымен қатар заң мен тәртіп үстемдігіне, жалпыұлттық бірлікке, халықтың әл-ауқатын арттыруға және экологиялық мәдениетті қалыптастыруға мән берілген.
Қазақстанның егемендігі, тәуелсіздігі, унитарлық сипаты мен аумақтық тұтастығы өзгеріссіз сақталған.
Негізгі міндет – конституциялық нормаларды іске асыру
Жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіруге, азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуге және қоғамның мемлекет ісіне қатысу мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған өзгерістерді қамтиды. Құрылтай, Қазақстан Халық Кеңесі және Вице-Президент институты осы жаңғыру үдерісінің маңызды құрамдас бөлігі саналады.
Алайда реформалардың тиімділігі жаңа институттардың құрылуымен ғана өлшенбейді. Олардың жұмысы азаматтардың құқықтарын қорғауға, мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттыруға және басқару сапасын жақсартуға қаншалықты ықпал ететіні де маңызды.
Сондықтан алдағы кезеңдегі басты міндет – Конституцияда бекітілген қағидаттар мен нормаларды іс жүзінде жүзеге асыру, олардың орындалуын қамтамасыз ету және қоғам сенімін нығайту.
