Әр адамның өсіп-жетіліп, белгілі бір тұлға болып қалыптасуына әсер етіп, тәрбиесі мен ақылын айтатын отбасындағы бір адамның ықпалы болары хақ. Менің өсіп жетіліп, ақылы мен парасаты азаматша етіп өсірген жанашырым жайлы айтқым келіп отыр. Ол адам менің — атам. Әрбір ісім, жеткен жетістітерім, бағындырған белесім болса сол кісінің салып берген сара жолы деп білемін.
Атам 1930 жылғы қариялардың құрдасы. Бойы ұзын, денесі ірі, бет пішімі сопақтау келген, көк көздінің әдемісі. Марқұм апам екеуі он ұл, бес қызды өмірдің талай сынағынан қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай мәпелеп өсірген. Бүгінде сол күндердің ыстығы мен суығына төзген атамның әулеттен тараған отыз бес немеренің ішінен мені бауырына басып, сәби кезімнен қолынан тастамаған.
Анамның айтуынша, мені әкемнің ағасы бағып алғысы келген екен. Сол кезде атам мені ерекше көріп, тәлім — тәрбиесімен жеткізді. Тіпті, қолында ұйықтап қалсамда айтып жатқан өлеңін мен оянғанша айтып отыра беріпті. Негізі атамның мінезі қатал келгенді. Жаздың соңғы айлары шөп шабылмай, жер жыртылмай көкеністер уақытылы егілмей қалса әкеме ренжиді. Ойлаған ісі бітпейінше асқазанын тойдыруға ұмтылмайды. Тағамға келгенде өте сақ. Үнемі дастархан басында ішкен атауды адал ішу керек. Арам ас тамақ болмайды деп ескертіп отыратын.
Бес жасымнан атамның жанында жаттым. Бір адамдық темір төсекте атамның құлағын ұстап ұйықтағанды жақсы көретінмін. Біз үшін тура кешкі онда жатып, таңғы жетіде ояну әдетке айналған. Жыл сайын оразаның бір күнін қарыз қылмай өтеп шығатын. Сол кездерде сәресіне бірге тұрып алып аузымды бекітіп, түсте шайымды ішіп, шам уақытында күні бойы аш жүрген адамдай аузымды ашатынмын. Атамның ешбір оятқыштың көмегінсіз дәл түн ортасында оянуы мені әлі күнге таң қалдырады.
Айт намазында ерте тұрып, дәретін алып, көк орындығын бір қолына қыстырып, мешітке кететін. Намаздан келгесін дастарханға қойылған жеті нанға құран оқып, көрші үйлерге де кіріп шығатын. Атам ел жұрқа сыйлы ақсақал тіпті іргелес отырған үй иелері атам келіп жеті шелпектен ауыз тимеиінше тиіспей күтіп отыратын. Ал жайшылықта таңғы асын ішіп болған соң, қора-жайға барып тыпыңдап бірдеңені жөндейтін де жүретін. Алты жасымда апам өмірден қайтты. Сол уақыттан бастап атам қайда барса менде сонда, бір-бірімізге серік болып жүреміз. Туған-туыс, дос-жаранның той қуанышына мені қалдырмай ертіп барып, кішкентай болсамда кемпірімнің орнына келген қызым деп таныстырып, төрден орын алғызатын. Құдды бір атам екеуміздің әлі күнге сақталып келе жатқан дәстүріміз іспетті.
Аптасына бір рет газет келеді. Ешбір жазуын қалдырмай тұтас оқып шығып, көрші шал келгенде сол жаңалықтарды талқылап, әңгіме айтатын. Оқып біткен газетін маған беріп, газеттің бос жерлеріне «ата», «апа», «Балау», «ана», «әке» , — деп жазғызатын. Одан қалса сол газеттегі әріптерді өзі оқып, мен қайталап есте сақтап отыратынмын. Содан да болар бес жасымда мектеп табалдырығын аттаған мен үшін жазу, оқу қиындыққа түскен жоқ. Сабақтан келе сала «атау, сабақ оқыйық», — деп қасыма отырғызып қоятынмын. Бәрі мені Болат пен Жазираның қызы деп емес атасының сары қызы деп біледі.
Атам барда әке-шешемнің сөзі заң емес. Күніге сабаққа шығарда шекемнен сүйіп, елу теңге беретін. Бірде атамды бас құда болып барыңыз деп қуанышқа шақырды. Мені сабақтан босатпады. Таңда әдеттегідей шекемнен сүйіп, ақшамды беріп, «төрт-бес күнде келемін, Жазираға ақша тастап кеттім, күнде сабаққа шығарда сұрап ал» , — деді де атам Алматыға, ал мен мектепке жол тарттым. Сол күннен бастап, әншейінде анама бағынбайтын мен айтқанын істеп, ыдыс жуып, енесіне жібермей қамап қойған қозыдай күн кештім. Атам жоқ болғасын түнімен ұйықтай алмай, сабаққа ерте жиналып алып анамнан ақша сұрасам анам бермеді. Күнде темір тенге алып үйреніп алған мен үшін «ақша жоқ» — дегені ашуыма тиді. Үйдің есігін тарс жауып, жастарымды ақ көйлегімнің жеңімен сүртіп «Осыдан атам келсінші көресің бәрін айтам. Ақша да бермеді», — деп ең алғаш рет анама өкпелегенім бар.
Кейде отырып алып жамандау үшін атам екеуміз анам мен әкеме «Қыз Жібек пен Төлеген» , — деп ат қойып алғанбыз. Менің шашымның ұзын болуы атамның аманаты. Шашы белден асатын оныншы сынып оқушысы едім. Қасымдағы қыздарға еліктеп, иық деңгейінде кесіп тастадым. Атам сол күні менің шашымды қиғаныма ренжіп, маған сөйлемей, нәр де татпай қойған. Аманатқа қиянат жасадым-ау деп өзімді кінәләп содан бастап шашыма қайшы тигізбедім.
Ата! Аташым! Сағындым сені! Шыр етіп жерге түскен минутымнан қолыңа алып, әлдиіңмен өсірген менің тірегім. Міне, бүгін аташым тоқсан бестің белесіне шықтың. Ақылшым дүние дидарын таныған күніңменен сізді құттықтаймын! Үнемі туылған күніңде қасыңда болушы едім, биыл қызыңды сабақтан босатпады.
Атау! «өмірдің сынағына берілме» — деп, жиі айтушы едіңізғой. Ауырмай осы қалпыңызда қасымда болыңыз. Өзіңіз қалап бес жасымнан газет оқытып, кешкі жаңалықтар көрсете отырып, «кейін осындай тілші боласың, сосын мен сені жаңалықтардан көріп рахаттанып отырып шәй ішемін. Жазған жаңалығыңды газеттен оқып, шалдарға мақтанамын» — деуші едіңіз ғой!
Сары қызың сол арманыңды орындау үшін еңбек етуде. Отбасымыздың берекесі, әлі сіз менің тойымда ақ батаңды беруің керек. Сол үшін тамағыңызды уақытылы ішіп, сан қиялға бой алдырмай, менің тілеуімді тілегейсіз. Баршаға үлгі етерлік тұлғам ес кіргелі өзіңіздің ұлағатты сөздеріңіз бүгінде кішкентай Балауыңның болшағына азық болып отыр. Сізге деген мәртебем мен махаббатымды бұл шығармамен жазып жеткізе де алмаспын. Әрбір айтқан өсиетіңіз менің жадымда мәңгіге сақталады. Әлі-ақ «Қасымханның қызы» — деп дүйім жұрт танитын болады!
