Бір Құдайға сиынып іс бастаған, халқының жарық нұрына айналған Ыбырай Алтынсариннің еңбегі мәңгіге қазақ даласының шамшырағы болып қала беретіні даусыз. Өз заманының жаңашыл педагогы қазақ баласын білім жолына үндеп, жауапкершілігі ауыр жолды таңдады. Осы жолда кездескен кедергілерді кесіп өтіп, мектеп салып, оқулықтар жазды.
«Тәртіптің шындыққа айналуы тәртіптілік сезімін тудырады» деген ұлы ұстаздың қанатты сөзі жаңа заманның педагогтарына жақсы таныс. Ол бірде: «Тәртіп – тәрбиенің құралы»,- десе, енді бірде: «Тәртіп – тәрбиенің нәтижесі»,- дейді. Тәрбие мен тәртіпті туындыларының өзегі еткен дара тұлға: «Тәртіп – оқушының мектеп ережесіне бағына білуі мен шын еркіндіктің табиғи бірлігі» деп тағы бір анақтама береді. Осы мысалдардың өзінен-ақ, Ы. Алтынсарин шығармаларының негізі ұстаздық жолға арналғанын аңдауға болады.
Мектеп, оқулық, қаражат, тіпті, білсем деген бала да жоқ дәуірде ойға алған мақсатқа қол жеткізу Ы. Алтынсарин үшін оңайға соқпағаны түсінікті. Молданың алдын көрген қазақ балаларының басты оқулығы «Әптиек», «Мұқтасар», «Құран» секілді кітаптар болды. Бірнеше мектептің іргесін қалаған дала ұстазы түсінуге қиындық туғызатын діни кітаптардың орнына «Қазақ хрестоматиясы» оқулығын жарыққа шығарған еді. Ағартушылық идеясы басым оқулыққа енген шығармалары бүгінде ел жадында сақталып қалған. «Кел, балалар, оқылық!» атты ұранға айналып кеткен өлеңімен басталатын кітаптың құндылығына қайран қаласың. Оқу мен еңбектің егіз екенін сезінген ақынның «Өнер-білім бар жұрттар», «Балғожа бидің баласына жазған хаты» атты өлеңдері қазақ қоғамына білімнің маңызын дәріптейді, насихат қылады.
«Қайтсем бала оқытам» деген ұстаныммен Ы. Алтынсарин шағын әңгімелерді тудырды. Сол арқылы ұлттық педагогиканың қырларын көпке ұғындырды. Көлемі шағын шығармалары арқылы сананы қалыптастырудың мәні мен маңызына жіті көңіл бөлуді мақсат етті. Тәлім мен тәрбие қатар өріліп, санаңа қатар енетін бұл туындылар балауса жастар үшін оқуға аса ыңғайлы, баланың жас ерекшелігіне лайықталып жазылған. Кез келген шығармасын алып оқысаңыз, қазақ балалары үшін ұлттық құндылықтардың лек-лек болып көрініс табуы адамды жігерлендіреді.
«Маған жақсы мұғалім бәрінен де қымбат, өйткені мұғалім – мектептің жүрегі» деген сөзді бұқараның тағдырына алаң болған қайраткер ғана айтса керек. Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының кеудесінде жүрек болып лүпілдейді, көгінде қыран болып қалықтайды. Талай тағдырдың жолын да, көзін де ашқан кемеңгер жанның педагогикалық еңбегі жақұттай жарқырап, өміршеңдігін дәлелдей бермек.
Жанат АЯНБАЕВА,
Бұлақты орта мектебінің
қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі
Алакөл ауданы
