Бұл мақаланы жазуыма Арқадағы өкінішті оқиға түрткі болды. Сондай-ақ, бұған сол өлкедегі «Охотопром» инспекторы Ерлан Нұрғалиевтің ұмытылмайтын ерлігі ықпал етті. Ол табиғатты қорғауда ел байлығы саналатын жануарлар мен аңдарды қатыгез адамдардан арашалау үшін өмірін қиды. Азаматтың ерлігі жыл өтсе де әлі күнге теледидар арқылы көрсетілуде. Енді Ұлы Даламызды мекен ететін киік, ақбөкен жайында әңгімелеп, біраз сырыммен бөліссем деймін.
Балалық шағым. Әкем сол кездегі «Гигант» колхозының (қазіргі Таусамал серіктестігі) Жалаңашкөл сүт фермасында меңгеруші қызметін атқарды. Ал мен осы жақтағы мектепте төртінші сыныпта оқитынмын. Ол көрші колхоздың Тереңкөл сүт фермасында орналасқан, арасы біраз шақырым жер. Әкем ферма көлігімен бізді, яғни оқушыларды әрі-бері таситын. Сол күні сыныптасым Батырхан екеуміз сабақтан ерте шығып, ат-арбаның келуін күте алмай үйге қарай жаяу тарттық. Мамыр айы болатын. Фермаға жетіп қалғанбыз. Сол сәтте ен даладағы жазықтан салтаттылар көзге ілікті. Алдында бір үйір ұсақ мал бар. Соларды қуып барады. Соңынан мал емес, аң екенін аңғардық. Олар біздің де алдымызды орағытып, біраз айналсоқтады.
Жақындаған сәтте әлгі аңдардың дала киігі – ақбөкен екенін байқадық. Олар бізден пана іздегендей болып көрінді. Дала ғажайыптарының сұлу бейнесін алғаш көруім осы. Аттардың шабысы бәсеңдемеді. Үрейленген киіктер әлгі аттыларға жеткізер емес. Дала жануарларының қанша уақыт қуғында жүргені белгісіз. Бірақ, қалжырағандары көрініп тұр. Қуғыншылар да шаршаған. Араларында үстінде ескі плащы бар, жасы егде тартқан бейтаныс адамның қоңыр аты төзімді екен. Оза шауып киіктердің үйіріне жетті. Әлгі кісі соңында қалған әлсіз киіктің бірінің үстіне қона кетті. Аттан секірген адамды көрген сыныптасымыз екеумізге бұл жағдай өте қызық көрінді. Сол жерге жақын келдік.
Киіктердің әлгі аттылардан қашып құтылғандары қамыс арасына кіріп, көзден таса болды. Соңында қалған салтаттылар біздің ферманың адамдары екен. Аттарына қамшы басып көтеріңкі көңіл-күймен олар да жетті. Мұртты, беті күнге күйген бейтаныс адамға біз де қарап тұрдық. Денесін тер басқан қоңыр аттың танауы делдиіп, өкпесі өшіп, тыпыршып тұр. Киік те аяқтан тұруға талпынбады.
Ақбөкеннің өмірі қыл үстінде. Ұсталса да қашып құтылуға әрекет етер емес. Жерде жатқан оның көзі өте аянышты болып көрінді. Дәл бір бесікте жатқан бейкүнә сәбидің жанары іспетті. Осы сәтте жүрегім шымырлап қоя берді. Байғұс бөкен жазмышқа көнуге мәжбүр болғандай. Сояу тырнағын батырған бүркіттей болған анау кісінің қолы оның мойын тұсына оралып, жыландай жармасты.
Екі танауы делдиген әлгі аң әлсін-әлсін тыныстайды. Мөлдіреген қос жанары бізге қарай шұқшиып, аянышты күйде өмірмен қоштасқандай болды. Жұдырықтай жүрегіміз дүрсілдеп, бірте-бірте алыстай бердік.
Әлгінің есімі де есте қалмапты. Ол көршілес «Карл Маркс» колхозының Үшжал учаскесіндегі жылқышы екен. Көз алдыма қойын қалтадан шыққан бәкі мен бөкеннің қара көздері елестеп, көңілімнен кетпей қойды.
Иен даладағы сол көрініс әлі күнге есімнен кетер емес. Бетбақдаланың ақбөкені бұл жаққа қалай ғана адасып келді екен?! Сірә, Жетісудың жеті өзенінің бірі Лепсіден өтіп, Шілікті өзенінің суын ішіп, шөлін қандыру үшін келген болар. Әйтпесе аяқ басар ма еді?..
Оның осындай жерге ауып, мекен етуіне адам баласы себеп болған. Кейбіреулердің қомағайлығы мен тойымсыздығы шектен шықты ғой. Кейіннен тіпті санасызданып киік атты, мүйізін сатты. Осылайша пайда тапқысы келетіндер көбейді. Баяғыда өріп жүретін мыңдаған бөкен қазір азайды. Бүгінгі ақпаратқа жүгінсек, киіктердің саны миллионға да жетпейді. Оның үстіне 2018 жылы 800 мың киіктің 200 мыңы аяқ астынан жұқпалы дертке шалдығып, қырылды. Үкімет те осы аңға көңіл бөліп, Қызыл кітапқа енгізіп, атуына мүлде тыйым салып қорғаса да жасырын аулайтын аңшылардың саны азаятын емес.
Осының бәрін бақылайтын инспекторлардың саны қысқаруда. Осы орайда айтатыным, Ерлан Нұрғалиев сияқты отансүйгіш, патриот ер-азаматтарымыз ортамызда әлі бар.
Амангелді БЕЙСЕНБИНОВ
Қабанбай ауылы,
Алакөл ауданы
