Адамзат тарихында табиғаттың орны айрықша. Адам мен орман арасындағы байланыс ежелден үзілген емес. Өйткені орман – Жер шарының өкпесі, тіршіліктің тұрақтылығын қамтамасыз ететін күрделі экожүйе. Ағаштың әр жапырағы, әр бұтағы өз қызметін атқарып, ауаны тазартып, топыраққа нәр беріп тұрады. Сол себепті орманға қарау – тек табиғатты тамашалау емес, тіршіліктің өзегіне үңілу.
Орман – бұл тек ағаштардың жиынтығы емес. Ол – мыңдаған өсімдік түрлері мен жануарлар мекендейтін тұтас әлем. Әр талдың түбінде қимылсыз жатқан саңырауқұлақтар, көзге көрінбейтін жәндіктер, қиқуы орманды тербейтін құстар, айлакер аңдар – бәрі де бір-бірімен тығыз байланыста өмір сүреді. Бұл байланыс үзілсе, бүкіл жүйе бұзылады.
Орманның басты қасиеті – тыныштық пен өмірдің үндестігі. Таңғы шық тамшысынан бастап, күн батар сәттегі құстардың әніне дейін бір үйлесімді ырғаққа бағынғандай. Сол ырғақта табиғаттың нәзік заңы жатыр. Адамдар сол заңды ұққан сайын өмір мен экология арасындағы тепе-теңдіктің қаншалықты маңызды екенін түсіне бастайды.
Орманның адам өміріндегі рөлі
Орман – экологиялық тепе-теңдіктің кепілі. Бір гектар орман жылына шамамен он тоннаға жуық көмірқышқыл газын сіңіріп, ауаға жеті-тоғыз тонна оттегі бөледі. Бұл – адамның өміріне қажетті ең басты элементтердің бірі. Алайда орманның рөлі тек ауаны тазартып, оттегі өндірумен шектелмейді. Ол топырақты эрозиядан қорғайды, жауын-шашын мен ылғал айналымын реттейді, өзен-көлдердің су деңгейін тұрақтандырады.
Ормансыз жер шөлейітке айналады, өзендер сарқылады, жануарлар мекенсіз қалады. Сондықтан орманды қорғау – табиғатты қорғаудың ең маңызды бағыты. Өкінішке қарай, соңғы онжылдықтарда адамдардың орманға деген қатынасы өзгеріп барады. Ағаш кесу, жер жырту, өндіріс қалдықтарын төгу сияқты әрекеттер экожүйеге орны толмас зиян тигізіп отыр.
Орманды сақтау – тек табиғат жанашырларының емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Бұл ретте мемлекет деңгейіндегі экологиялық саясат пен халықтың сана мәдениеті қатар дамуы тиіс. Әр азамат орманға аялы көзбен қарап, табиғатқа зиян келтірмеуді өмір салтына айналдырғанда ғана болашаққа аманат етер байлығымызды сақтай аламыз.
Жануарлар әлемінің үйлесімі
Орман – мыңдаған жануардың мекені. Әрқайсысының орман өміріндегі орны ерекше. Бірі жапырақпен, бірі жеміспен, енді бірі етпен қоректенеді. Бірақ бәрінің іс-әрекеті бір ғана ортақ заңға бағынады – табиғи тепе-теңдікке. Егер сол тепе-теңдік бұзылса, бір түрдің азаюы немесе жоғалуы бүкіл экожүйенің күйреуіне әкелуі мүмкін.
Мысалы, қасқырлар мен бұғылардың арасындағы табиғи байланыс – тепе-теңдіктің айқын көрінісі. Қасқырлар бұғыларды шамадан тыс көбейіп кетуден сақтайды, ал бұғылар өз кезегінде орманды шамадан тыс таптап тастамайды. Егер қасқырлар жойылса, бұғылар көбейіп, жас талдар мен бұталарды жей бастайды, соның салдарынан орман әлсірейді. Бұл – экологиялық шындық.
Құстар да орман өмірінің ажырамас бөлігі. Олар зиянды жәндіктерді жеп, ағаштардың өсуіне көмектеседі, тұқым таратады. Әсіресе тоқылдақ, бұлбұл, жапалақ сияқты құстардың қызметі ерекше. Ал жәндіктер – орманның көзге көрінбейтін еңбекшілері. Олардың ішінде тозаң таратушылар, топырақты қопсытушылар, шірінділерді ыдыратушылар бар.
Қазақстан ормандарының ерекшелігі
Қазақстан – орман алқабы аз елдердің бірі болғанымен, оның табиғаты әр алуан. Солтүстіктегі қалың қарағайлы орманнан бастап, оңтүстіктегі тоғайлы өзен аңғарларына дейінгі аймақтар ерекше биологиялық әртүрлілікке ие.
Батыс және Солтүстік Қазақстанның ормандары негізінен қайың мен қарағайдан тұрады. Бұл аймақтарда бұлан, елік, сілеусін, түлкі, қоян сияқты аңдар көп кездеседі. Ал Шығыс Қазақстанның таулы ормандары – аю, марал, тиін, бұлбұл мен құр секілді жануарлардың тұрақты мекені.
Жетісу өңірінде шөлейт пен орманның шектескен аймақтарында түрлі құстар мен ұсақ аңдар мекендейді. Балқаш көлі маңындағы тоғайлар мен қамысты аралдар – сирек кездесетін жануарлардың панасы. Әсіресе қызыл кітапқа енген қарақұйрық, барыс, арқар сияқты жануарлар Қазақстан ормандарының мақтаны.
Алайда бұл байлық мәңгі емес. Орманды кесу, заңсыз аңшылық, өрт, өндіріс қалдықтары мен климаттың өзгеруі сияқты факторлар көптеген жануар түрін жойылып кету қаупіне тіреп қойды.
Орман өрті – табиғаттың қасіреті
Соңғы жылдары орман өрті әлемдік экологиялық апаттардың қатарына еніп отыр. Бір ғана өрт жүздеген гектар орманды жойып, мыңдаған жануардың өмірін жалмайды. Өрттің 90 пайызы адам әрекетінен туындайды. Темекі тұқылы, от жағу, қоқыс өртеу – осындай немқұрайлылықтың кесірінен табиғат күйіп кетеді.
Қазақстанда да орман өрттері жиіледі. Павлодар, Шығыс және Солтүстік өңірлерде соңғы жылдары бірнеше ірі өрт тіркелді. Бұл тек орманға емес, бүкіл экожүйеге соққы. Өрттен кейін топырақтың құнарлығы азаяды, жануарлар көшіге мәжбүр болады, ауа сапасы нашарлайды.
Орманды қалпына келтіру – ұзақ әрі күрделі процесс. Бір ағаштың өсіп, бой көтеруіне кемінде 30–40 жыл керек. Сондықтан орманды қорғау – оны қайта отырғызудан да маңызды.
Адам мен табиғат арасындағы байланыс
Табиғат – адам өмірінің іргетасы. Біз ішетін су, жұтатын ауа, тұтынатын азық – бәрі табиғаттың сыйы. Адам мен орман, адам мен жануар арасындағы байланыс ғасырлар бойы қалыптасқан табиғи үйлесімге негізделеді. Бірақ ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, бұл үйлесім бұзылды. Индустриялану, урбанизация, жаппай тұтыну мәдениеті адам мен табиғат арасындағы нәзік байланысты әлсіретті.
Бұрын қазақ халқы табиғатқа ерекше құрметпен қараған. «Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын» деген сөздің өзінде ұрпаққа аманат, жауапкершілік, ізгілік жатыр. Малын бағып, жерін жыртқан халық ешқашан табиғатты жау көрмеген. Керісінше, орманды, өзенді, аң-құсты киелі санаған.
Қазіргі қоғамда бұл дәстүрлі сана әлсіреп, табиғатқа тұтынушылық көзқарас басым болып барады. Көптеген адамдар үшін орман – демалыс орны, жануар – қызық үшін суретке түсетін нысан ғана. Ал шын мәнінде, әрбір ағаш пен әрбір тіршілік иесі адам өмірінің сапасына тікелей әсер етеді.
Адам табиғатты өзгерте алады, бірақ оны қайта жасап шығара алмайды. Егер орман жойылса, ауа құрамындағы оттегі азаяды, климат өзгереді, тіршілік тепе-теңдігі бұзылады. Табиғат адамсыз өмір сүре алады, ал адам табиғатсыз өмір сүре алмайды. Бұл – экологиялық шындықтың ең басты заңы.
Жасыл экономика және экологиялық сана
Бүгінде әлем елдері «жасыл экономика» ұғымына көбірек мән бере бастады. Бұл – табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қалдықсыз өндіріс пен жаңартылатын энергия көздерін енгізу арқылы экологиялық тұрақтылыққа қол жеткізу саясаты. Қазақстан да осы бағытта қадам жасап келеді.
Мысалы, ел аумағында жел мен күн энергиясын өндіретін станциялар көбейді. Қалдықтарды қайта өңдеу зауыттары ашылуда. Орманды қалпына келтіру және жасыл аймақтар құру жөніндегі бағдарламалар іске асырылуда. Бірақ мұның бәрі жеткіліксіз. Негізгі мәселе – адамдардың экологиялық санасында.
Экологиялық сана – бұл тек білім немесе ақпарат қоры емес. Бұл – табиғатқа деген ішкі жауапкершілік сезімі. Егер әр адам өз өмірінде қарапайым экологиялық әдеттерді қалыптастырса (қоқыс тастамау, энергия үнемдеу, ағаш отырғызу, су үнемдеу), онда үлкен өзгеріс орын алады.
Мектептер мен университеттерде экологиялық тәрбиеге көбірек көңіл бөлу қажет. Балаларға орман мен жануар әлемін қорғаудың маңызын ерте жастан түсіндіру – болашақ экологиялық мәдениеттің негізі. Өйткені табиғатқа қамқорлық балалықтан қалыптасады.
Жануарлар әлемін қорғау жолдары
Жануарлар әлемі – табиғаттың теңдессіз байлығы. Бірақ бүгінде көптеген жануар түрлері жойылып кету қаупінде тұр. Бүкіл әлем бойынша мыңдаған түр Қызыл кітапқа енгізілген. Қазақстанда да барыс, арқар, қарақұйрық, қоқиқаз, ителгі, қарақұс сияқты жануарлар саны жылдан-жылға азайып барады.
Оларды қорғау үшін ең алдымен браконьерлікпен күресті күшейту қажет. Заң жүзінде жазаны қатайту ғана емес, қоғамның өзінде табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыру маңызды. Егер адамдар аң аулауды ерлік деп емес, қылмыс деп қабылдайтын деңгейге жетсе, табиғатқа қауіп азаяр еді.
Сонымен қатар жануарлардың мекен ету ортасын сақтау керек. Орман кесіліп, өзен тартылса, аң мен құстың да өмірі қиындайды. Сондықтан экологиялық саясат тек бір салаға емес, тұтас табиғи жүйеге бағытталуы тиіс. Мысалы, орманды қалпына келтірумен қатар, ондағы су көздерін, өсімдіктер мен жәндіктер әлемін де қорғау қажет.
Қазіргі таңда Қазақстанда ұлттық парктер мен қорықтардың рөлі зор. «Алтын Емел», «Көлсай көлдері», «Бурабай», «Марқакөл», «Наурызым», «Қорғалжын» сияқты қорықтар – табиғи байлықтың қорғаушысы. Бұл аймақтарда сирек жануарлар сақталып, зерттеліп, көбейтіледі.
Бірақ кейде туризм мен табиғат қорғау арасындағы тепе-теңдік бұзылады. Көпшілік демалатын аймақтарда қоқыс тастау, жолсыз жүру, жануарларды үркіту сияқты әрекеттер экожүйеге зиян келтіреді. Сондықтан экотуризм мәдениетін қалыптастыру – бүгінгі күннің маңызды міндеті.
Болашақтың экологиялық бағыты
XXI ғасыр – экологиялық ғасыр. Ғалымдар мен саясаткерлер бұл шындықты мойындап отыр. Климаттың өзгеруі, су тапшылығы, орманның азаюы, жануарлар түрінің жоғалуы – бәрі де адамзаттың келешегіне төнген нақты қауіп.
Болашақта өмір сүру үшін адам табиғатпен тіл табысуы керек. Бұл тек технология арқылы емес, рухани деңгейде де жүзеге асуы тиіс. Адам өз жүрегінде табиғатқа деген сүйіспеншілікті, қамқорлықты сақтаса ғана Жер бетінде үйлесім орнайды.
Орманды қорғау, жануарлар әлемін сақтау – бұл тек экологиялық мәселе емес, бұл – мәдениет пен өркениет өлшемі. Қай халық табиғатын қадірлей білсе, сол халық өркениеттің биігіне көтеріледі.
Жасыл болашақтың негізі – саналы ұрпақ. Әрбір отырғызылған тал, әрбір сақталған орман, әрбір қорғалған жануар – болашақ ұрпаққа қалдырылған аманат. Табиғаттың тынысын сезінген адам ешқашан оған қарсы шықпайды.
Орман мәдениеті және халық даналығы
Қазақ халқы табиғатқа тағзым еткен халық. Орманды да, аң-құсты да киелі санаған. «Ормансыз ел – тамырсыз ағаш» деген нақыл тегін айтылмаған. Бұл сөздің астарында табиғатқа деген терең сүйіспеншілік пен жауапкершілік жатыр.
Қазақтың ежелгі өмір салты табиғатпен біте қайнасып жатқан. Аңшылық, мал шаруашылығы, көшпелі өмірдің бәрі экологиялық тепе-теңдікті сақтауға бағытталған. Мысалы, ата-бабаларымыз аңды ретсіз қырып, орманды кесіп, суды ластамаған. Керісінше, әр табиғи байлықты мөлшермен, ұстамдылықпен пайдаланған.
«Құс қанатымен су ішеді, адам ниетімен өмір сүреді» дейді халық даналығы. Бұл тіркес адамның табиғат алдындағы моральдық жауапкершілігін білдіреді. Табиғатқа құрмет – адамдықтың ең жоғары көрінісі. Сондықтан орманды қорғау, жануарларға қамқор болу – бұл тек экологиялық міндет емес, рухани борыш.
Қазақ ертегілерінде орман мен аң-құстар жиі бейнеленеді. Мысалы, киелі аққу, пырақ тұлпар, айлакер түлкі, батыр бөрі – бұлардың барлығы табиғаттың адам өміріндегі рухани маңызын көрсетеді. Орман кейіпкерлері арқылы халық табиғат пен адам арасындағы үйлесімділікті суреттеген.
Бүгінде сол дәстүрлі дүниетанымды жаңғырту аса қажет. Егер біз баланың санасына орманның киесін, жануардың қасиетін сіңірсек, экологиялық мәдениет өздігінен қалыптасады.
Экологиялық қауіп пен жаһандық өзгеріс
Жер шарында экологиялық тепе-теңдік бұзылып барады. Соңғы жүз жыл ішінде ормандардың үштен бірі жойылған. Әлемнің кейбір аймақтарында бұрынғы ну орманның орнына шөл пайда болған. Бұл – климаттың өзгеруінің басты себебі.
Жануарлар әлемі де қауіп астында. Орман азайған сайын олардың мекені тарылып, қорек көзі жоғалады. Кейбір түрлер мүлде жойылып кетіп жатыр. Бұл тек биологиялық мәселе емес, бұл – экожүйенің күйреуі.
Қазақстан да бұл процестен шет қалған жоқ. Соңғы жылдары елімізде орман алқаптарының көлемі азайып, кейбір өңірлерде шөлейттену үдерісі күшейді. Су ресурстарының тапшылығы да экологиялық тепе-теңдікке әсер етуде.
Климаттың жаһандық өзгерісі – бүгінгі күннің ең үлкен сын-қатері. Жаз мезгілінің тым ыстық болуы, жауын-шашынның азаюы, орман өрті мен құрғақшылықтың жиілеуі – бәрі осының айғағы. Бұл құбылыс тек табиғатты емес, экономиканы, ауыл шаруашылығын, адамдардың денсаулығын да тікелей әсер етеді.
Мысалы, орман азайған сайын ауадағы көмірқышқыл газы көбейеді. Ол өз кезегінде парниктік әсер туғызып, жердің температурасын арттырады. Ал температура артқан сайын өзен-көлдер кебеді, ылғал азаяды, шөлейттену үдейді. Бұл – тұйық шеңбер.
Сондықтан экологиялық қауіпке қарсы күрес тек ұлттық деңгейде емес, халықаралық деңгейде жүруі тиіс. Әлем елдері орманды қорғау, жануарлар әлемін сақтау бағытында бірлесіп әрекет етуі қажет.
Табиғатты сақтаудың заманауи тәсілдері
Қазіргі заманғы ғылым мен технология табиғатты қорғаудың жаңа мүмкіндіктерін ұсынады. Мысалы, ғарыштық мониторинг жүйесі арқылы орманның жағдайын бақылауға, заңсыз кесу мен өртті дер кезінде анықтауға болады. Қазақстанда да осындай экологиялық мониторинг жүйесін дамыту қолға алынған.
Сондай-ақ биотехнология саласы сирек кездесетін өсімдік пен жануар түрлерін жасанды жолмен көбейтуге мүмкіндік береді. Бұл – жойылып бара жатқан түрлерді сақтаудың тиімді жолы.
Қалаларда «жасыл аймақ» құру, ағаш отырғызу акциялары, қоқыс сұрыптау мәдениетін енгізу сияқты бастамалар да табиғатты сақтаудың нақты қадамдары. Бұл тек экологиялық емес, әлеуметтік маңызы бар жұмыстар. Өйткені жасыл қала – таза ауа, салауатты өмір салты, жоғары өмір сапасы.
Сонымен бірге цифрлық технологиялар арқылы экологиялық ағартушылықты дамытуға болады. Әлеуметтік желілерде экологиялық челлендждер, бейнебаяндар, деректі фильмдер арқылы халықтың назарын табиғат қорғауға бұру – заманауи тәсілдің бірі.
Мысалы, кей елдерде балаларға арналған «цифрлық орман» жобалары бар. Онда әр отырғызылған ағашқа QR-код беріледі, бала сол ағаштың өсуін онлайн бақылайды. Бұл тәсіл экологиялық тәрбиені қызықты етіп жеткізеді.
Қазақстанда да мұндай жобаларды дамыту қажет. Әр мектеп пен университет өз «жасыл аймағын» құрып, экологиялық еріктілер қозғалысын жандандыра алады.
Адам жүрегіндегі орман
Орман – тек табиғаттың ғана емес, адамның да айнасы. Адамның ішкі дүниесі мен табиғат арасындағы байланыс өте терең. Орманның тыныштығында адам өз жанын тыңдайды, өзімен сырласады. Әрбір сыбдыр, әрбір жапырақ – өмірдің мәнін еске салатын үн секілді.
Адамның жаны таза болса, табиғат та таза. Адам ашкөз болса, табиғат та күйзеледі. Демек, экологиялық тепе-теңдік сыртқы ортада емес, адамның жүрегінде басталады. Егер адам өз мінезін, әдетін, тұтыну мәдениетін өзгертсе, табиғат та жаңарады.
Сондықтан орманды қорғау – рухани тәрбиенің бір бөлігі. Таза табиғат – таза сана, ал таза сана – адамзаттың болашағы.
Табиғат пен адам тағдырының тұтастығы
Табиғат пен адам – екі бөлек ұғым болғанымен, тағдырлары ортақ. Адам табиғаттан бөлініп өмір сүре алмайды. Ол үшін су, ауа, жер, өсімдік пен жануар – өмірдің төрт тірегі. Осы төрт элементтің бірі бүлінсе, бүкіл жүйе шайқалады.
Орманның тағдыры мен адамның тағдыры – егіз ұғым. Егер орман өртенсе, адамның тынысы тарылады. Егер өзен тартылса, тіршілік тоқтайды. Табиғаттың әрбір зақымдануы – адамзат денсаулығына соққы. Бұл ақиқат бүгінде бұрынғыдан да айқын сезіліп отыр.
Қазіргі қоғамдағы экологиялық дағдарыстар – адамның табиғатқа жасаған қатыгездігінің нәтижесі. Орманды аяусыз кесу, жануарларды қырып-жою, өндіріс қалдығын су мен топыраққа төгу, ауаға улы газ тарату – бұлардың бәрі адам әрекетінің салдары. Табиғат бұған үнсіз төзіп келгенімен, енді өз жауабын бере бастады.
Жыл сайын құрғақшылық күшейіп, аптап ыстық жиілеп, өзендер тартылып, ормандар жанып жатыр. Бұл жай ғана табиғи құбылыс емес – бұл табиғаттың ескертуі. Адамзат енді өз мінезін өзгертуге мәжбүр.
Болашақ ұрпаққа аманат
Табиғат – бізге ата-бабадан қалған мирас емес, ол – келер ұрпаққа тапсыратын аманат. Біз бүгін не ексек, ертең соны орамыз. Егер біз орманды қорғамасақ, болашақ ұрпаққа бос дала, шаң басқан шөл мен улы ауа ғана қалады.
Қазақ халқы ежелден ұрпақ қамын ойлаған халық. «Жерді қорғау – елді қорғау» деп бекер айтпаған. Орманды сақтау, жануарларды қорғау – бұл да елді сақтау. Өйткені табиғат – ұлттың өмір сүру кеңістігі.
Бүгінгі бала ертең осы жердің иесі, осы орманның күзетшісі болады. Сондықтан экологиялық тәрбиені отбасыдан бастау керек. Баланы табиғатты сүюге, ағаш отырғызуға, жануарды қорғауға баулу – ең үлкен өнеге. Бір тал еккен бала ертең жүз тал отырғызады.
Мектептер мен университеттерде экологиялық мәдениетке арналған арнайы бағдарламалар енгізу керек. Әрбір өңір өз табиғи байлығын сақтауға үлес қосқан сайын, елдің экологиялық қауіпсіздігі артады.
Орман мен жануар әлемін қорғау – бұл тек мемлекеттік емес, ұлттық миссия. Ол үшін заң қатайып қана қоймай, сана түзу болуы тиіс. Табиғатты қорғау – міндет емес, өмір салтына айналуы қажет.
Жасыл әлемге бетбұрыс
XXI ғасырдың басты бағыты – жасыл даму. Бүгінде әлем елдері көмір мен мұнайға тәуелділіктен арылып, экологиялық таза технологияларға көшіп жатыр. Электр көліктер, күн және жел энергиясы, қалдықсыз өндіріс, қайта өңдеу зауыттары – осының бәрі экологиялық өркениеттің жаңа кезеңін бастады.
Қазақстан да бұл үрдістен шет қалмауы тиіс. Біздің елде кең байтақ жер, мол күн энергиясы, жел әлеуеті бар. Осы мүмкіндіктерді тиімді пайдалану арқылы экологиялық дамуға жол ашуға болады. «Жасыл Қазақстан» бағдарламасы, орман отырғызу акциялары, ұлттық парктерді кеңейту бастамалары – дұрыс бағыттағы қадамдар.
Бірақ басты мәселе – адамдардың ой-санасын өзгерту. Егер әр азамат өзінің әрекетінің табиғатқа әсерін түсінсе, экологиялық ахуал біртіндеп жақсарады. Әр үйде қоқыс сұрыпталып, әр аулада тал отырғызылып, әр адам энергияны үнемдесе, тұтас елдің табиғаты жаңарады.
Жасыл әлемге бетбұрыс – бұл тек экологиялық бағдарлама емес, бұл – жаңа өмір философиясы. Табиғатты сүю – адамды сүюмен тең.
Қорытынды ой
Орман мен жануарлар әлемі – Жердің жүрегі. Ол соғып тұрса, өмір бар. Ол тоқтаса, тіршілік те тоқтайды. Сондықтан табиғатты қорғау – адамзаттың ең ұлы миссиясы.
Бүгінгі таңда орманның әрбір бұтағы, жануардың әрбір дауысы көмек сұрап тұрғандай. Табиғат бізден мейірім, жауапкершілік, қамқорлық күтеді. Біз соны бере алсақ, өмір жалғасады.
Адам мен орман арасындағы байланыс көзге көрінбейді, бірақ жүректен сезіледі. Адам орманға тыныштық іздеп барады, ал орман адамға өмір сыйлайды. Сол үйлесім үзілмесін.
Жердің тынысын тыңдай білейік. Өйткені сол тыныс – біздің өз тынысымыз.
«Жетісу-Ақпарат»
