Жалынан ұстатпайтын жалған дүниеде Жаратушының барлығымызға теңдей бөліп бергені ол әрине уақыт, екіншісі – шындық. Екеуі де құнды, шектеулі, есептеулі. Асып тасып төгіліп жатқан жоқ. Уақыттың қадірін уақытымыз азая бастағанда жақсы түсінеміз. Ал шындықтың жағдайы қалай?
Шындық атты байлықты жұмсар кезде үнемшілміз, тіпті сараңбыз. Өзгеге тұрмақ өзімізге қимаймыз. Керісінше өтірік кенеусіз көп. Осы күні көшеге шықпай, тер төгіп еңбектенбей желіге кіріп желдей есіп жатқан өтіріктен қамбаны толтырып алуға болады. Көп болғаннан кейін танысымыздан, туысымыздан, досымыздан тіпті дұшпанымыздан да аямаймыз. Шелектеп төгіп, қоржындарын қампитып жібереміз. Кейбір адамдар ол өтірігіңді үйіне апарып баптап, семіртіп бағасын көтеріп, құнсыз дүниені құндылыққа айналдырып сатып та жібереді. Өзіміз басынан сипап бетін қақпағаннан кейін ол шіркін біздің жүріс-тұрысымызға, жұмысымызға, жоспарларымызға, уәделерімізге, сөйлеген сөзімізге, сезімімізге, пейілімізге, арманымызға, мақсат- мүддемізге қысқасы барлық ісімізге араласа береді.
Абай: «Әуел балаңды өзің алдайсың: «Әне, оны берем, мұны берем», – деп. Баста балаңды алдағаныңа бір мәз боласың. Соңы… балаң алдамшы болса, кімнен көресің?», – десе, Қадыр ақын: «Ең үлкен өтірік – ең үлкен мінбеден айтылған өтірік», – дейді. Бала күнінен өтірікке баптап үлкен мінбеге шығарып жібергенімізді байқамай қаламыз. «Қарашасы өтірік айтса, қасындағысы зардап шегеді, ал ханы өтірікке құмар болса, халқы зардап шегеді», – деген бабалардың сөзін естігенде өтірік дегеннің тамыры тым арыда екенін байқайсың. Дегенмен, шындықты айтып шырылдап жүргендер бар. Олардың сөзін жүре тыңдаймыз, шындығына күле қараймыз. «Өтірікшінің шын сөзі зая болады» дегеннің кері.
Бұрындары шындық саңқылдап, өтірік күмілжитін еді. Бүгінде өтірік еркін жүреді, көсіліп сөйлейді. «Әй, мынауың өтірік қой!», – деп айтатын шындықтың шынжырланып, сандықтың түбінде сақталып жатқанын біледі. Сол сандықтағы байлығымызды анда-санда өзіміз ашып көріп «Ешкімде жоқ байлық менің сандығымда жатыр», – деп өзімізге өзіміз риза боламыз. Сыр сақтай біледі-ау деген досымызға кейде сандықты ашып көрсетеміз. «Міне, шындық деген байлық. Бірақ сен ешкімге айтып қойма», – деп қайта құлыптап тастаймыз. «Қамбаның иесі екеу. Бірі көмген, екіншісі көрген» дегендей біреу көргеннен кейін ондай «байлықтың» бар екендігі басқаларға жетеді. Содан жаны қиналып, шарқ ұрып шындық іздеп жүрген біреу келіп, қиылып сұраса «Бұйырмасын. Менде ондай байлық жоқ» деп ат тонымызды ала қашамыз.
«Бұйырмасын», «жоқ, жоқ» деп жүріп жалған дүниеден өтеміз. Жаназаға жиналғандар өтірік сөйлеп, өтірік жылап қызығын көрмеген «байлығымызды» көрге бірге көміп өз жөніне кетеді. Шындықтың жағдайы осындай болса мына дүние баяғыда төңкеріліп кетпес пе еді ойлап қалуыңыз мүмкін. Алаңдамаңыз, төңкерілмейді. Санаулы болса да шындық атты байлығынан таратып жүрген жомарт жандар бар. Сондықтанда салмағы ауыр аз ғана шындық көдедей көп өтірікпен таразыға түскенде тепе-теңдік ұстап тұрады. «Өтірік өрге баспайды-шындық шыңға шығарады», – деген сөз де ғасырлар елегінен өтіп бізге жеткен. Ең бастысы өтіріктің арбасы шындықтың көпірінен өте алмайды.
Жұмахмет Жайлаубаев,
Қазақстанның Құрметті журналисі
