Еліміздің саяси аренасындағы маңызды оқиға – 15 наурызға тағайындалған республикалық референдумды өткізу жөніндегі науқан шеңберінде ҚР Орталық референдум комиссиясының (ОРК) кеңейтілген отырысы өтті. Бұл жиын алдағы бүкілхалықтық дауыс берудің заңдылығын, ашықтығын және әрбір азамат үшін қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік дайындықтың қорытынды кезеңдерінің бірі ретінде тарихқа енбек. Отырыс барысында дауыс беруді ұйымдастырудың құқықтық негіздерінен бастап, қатардағы сайлаушының учаскедегі жайлылығына дейінгі мәселелер егжей-тегжейлі талқыланды, – деп хабарлайды 7-su.kz ақпараттық порталы.
Отырыстың күн тәртібі мен қатысушылар құрамы
Комиссия отырысының күн тәртібіне бес негізгі мәселе енгізілді. Олардың қатарында республикалық референдумды өткізу кезінде мүгедектігі бар адамдар үшін арнайы жағдайларды қамтамасыз ету, жергілікті атқарушы органдардың учаскелерді материалдық-техникалық жарақтандыруы, азаматтардың тізімдерін референдум комиссияларына ұсыну барысы қарастырылды. Сонымен қатар, дауыс беру тәртібінің заңнамалық ерекшеліктері, есептен шығару куәлігі мен онлайн-сервистерді қолдану тетіктері, бюллетеньдерді дайындау процесі және шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу мәселелері пысықталды.
Жиынға Орталық референдум комиссиясының мүшелерімен қатар, Сыртқы істер, Жасанды интеллект және цифрлық даму, Ішкі істер министрліктерінің басшылық өкілдері, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері қатысты. Өңірлермен байланыс бейне-конференциялық байланыс арқылы орнатылып, облыстар мен Астана, Алматы, Шымкент қалалары аумақтық референдум комиссияларының төрағалары мен әкім аппараттарының басшылары өз есептерін ұсынды. Маңыздылығын ескере отырып, жиын ОРК интернет-ресурсы мен Youtube арнасында сурдоаудармамен тікелей эфирде көрсетілді.
Күн тәртібіндегі бірінші мәселе – мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қамтамасыз ету туралы ОРК мүшесі Ләззат Сүйіндік баяндама жасады. Оның айтуынша, биылғы науқанда инклюзивті орта қалыптастыру – мемлекеттің басты басымдығы. Ләззат Сүйіндік өз сөзінде былай деді:
«Мүгедектігі бар адамдардың сайлау құқықтарын қамтамасыз ету – сөзсіз басымдық болып табылады. Қолжетімділік шараларын жүзеге асыру бақылауда, соның ішінде үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен сайлау учаскелерін мониторингтеу, комиссия мүшелерін оқыту және мүгедектігі бар адамдардың дауыс беруі үшін жаңа технологиялық шешімдерді сынақтан өткізу жұмыстары жүргізілуде».
Бұл бағыттағы нақты қадамдардың бірі ретінде 19 ақпанда ОСК жанындағы жұмысшы тобы Брайль қарпін пайдалана отырып, дауыс беруге арналған бюллетенді өз бетінше толтыруға арналған трафареттің нұсқасын таныстырған болатын. Сонымен қатар, барлық учаскелерде Конституция жобасының мәтіні мемлекеттік және орыс тілдерінде аудиодыбыстау жүйесімен қамтамасыз етілмек.
Орталық референдум комиссиясының Төрағасы Нұрлан Әбдіров аталған жаңашылдықтардың маңызына тоқталып:
«Барлық дауыс беру учаскелерінде Конституция жобасының мәтінін аудио сүйемелдеумен орналастыру – мүгедектігі бар адамдар үшін қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағытталған жаңа тәсіл», – деді.
Президент жанындағы Халықтың әлеуметтік осал топтарының құқықтары жөніндегі уәкіл, Парламент Мәжілісінің депутаты Кенжеғұл Сейтжан да бұл мәселеге оң баға берді. Ол қолжетімділік мәселелері Жұмыс тобының алаңында жан-жақты талқыланғанын, барлық ескертулер мен ұсынымдардың комиссия тарапынан ескерілгенін айтты. Сейтжан мырзаның пікірінше, трафареттердің бірнеше рет сараптамадан өтіп, жетілдірілуі заңдылық пен сапаның кепілі.
Жергілікті атқарушы органдардың есебі
Жиынның екінші бөлімінде өңірлердегі дайындық барысы қаралды. Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар әкімі аппараттарының басшылары 12 ақпандағы қаулыға сәйкес учаскелерді материалдық-техникалық жарақтандыру жұмыстарын аяқтағанын баяндады. Мұнда тек техникалық жабдықтау ғана емес, сонымен қатар азаматтардың тізімдерін референдум комиссияларына уақтылы тапсыру мәселесі де сөз болды.
Өңір өкілдері call-орталықтар мен Telegram-боттардың жұмысы туралы, басқа өңірлерден келген студенттердің, вахталық әдіспен жұмыс істейтін азаматтардың және агломерацияларда тұратын тұрғындардың қатысуын қамтамасыз ету шаралары жөнінде баяндады. Бұдан бөлек, инватакси қызметін ұйымдастыру және сурдоаударма қызметін көрсету мәселелері де назардан тыс қалған жоқ.
Үшінші мәселе бойынша ОРК мүшесі Азамат Айманакумов сөз алып, республикалық референдумда дауыс беруді ұйымдастыру және өткізу тәртібін реттейтін заңнаманың негізгі нормаларын түсіндірді. Оның мәліметінше, дауыс беру 10 411 референдум учаскесінде өтеді. Шетелдегі азаматтар үшін Қазақстан Республикасы өкілдіктері жанындағы 62 мемлекетте 80 учаске ұйымдастырылады.
Азамат Айманакумов азаматтарды ақпараттандырудың маңыздылығын атап өтті. Учаскелік комиссиялар референдумға дейін он күннен кешіктірмей дауыс беру күні, уақыты, орны және тәртібі туралы мәліметтерді жеткізуі тиіс. Нұрлан Әбдіров бұл ретте қосымша ақпарат беріп:
«Азаматтарды жеке ақпараттандыру үшін үй-үйді аралау және алдыңғы электоралдық науқандарда сынақтан өткен сәтті тәжірибе – QR-коды бар дербес шақыру қағаздарын тарату көзделген», – деп атап өтті.
Сондай-ақ, есептен шығару куәліктері бойынша дауыс беру тетігі қаралды. Тіркелген жерінен тыс жерде болатын азаматтар жеке басын куәландыратын құжатты ұсына отырып, жазбаша өтініш негізінде мұндай куәлікті алуға құқылы.
Цифрландыру және онлайн-қызметтер
ОРК төрағасының орынбасары Мұхтар Ерман цифрлық жаңалықтарға тоқталды. Ол Жасанды интеллект және цифрлық даму, Ішкі істер министрліктерімен бірге екі маңызды онлайн-қызмет іске қосылып жатқанын хабарлады. Бұл – «Электрондық үкімет» порталында тіркелу орны туралы ақпаратты тексеру және азаматтарды дауыс беру учаскелерінің мекенжайлары бойынша тіркеу қызметтері.
«Қызмет азаматтардың жазбаша өтініші негізінде учаскелік комиссияларға eGov арқылы оның тіркелген мекенжайын растап, сайлаушылар тізіміне енгізуге мүмкіндік береді. Бұл қызмет 5 066 учаскеде қолжетімді болады, ал дауыс беру күні уақытша тіркелу мүмкіндігі 220 учаскеде қарастырылған», – деді Мұхтар Ерман.
Жасанды интеллект және цифрлық даму вице-министрі Ростислав Коняшкин азаматтарды хабардар ету SMS-хабарламалар, eGov Mobile push-хабарламалары және екінші деңгейлі банктердің мобильді қосымшалары арқылы жүзеге асатынын қоса кетті.
Бюллетеньдерді дайындау
Күн тәртібіндегі төртінші мәселе бойынша ОРК мүшесі Михаил Бортник баяндама жасады. Ол бюллетеньнің нысаны мен мәтінін белгілеу Орталық референдум комиссиясының құзыретінде екенін атап өтті. Бюллетень жобасына референдумға қойылатын басты сұрақ енгізілген: «Жобасы бұқаралық ақпарат құралдарында 2026 жылғы 12 ақпанда жарияланған Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдайсыз ба?».
Бюллетеньде «ИӘ, қабылдаймын» және «ЖОҚ, қабылдамаймын» деген жауап нұсқалары бар. Мемлекет бойынша тізімге 12 461 796 азамат енгізілгенін ескере отырып, резервтегі 1 пайызды қосқанда барлығы 12 586 413 дана бюллетень дайындалады. Құжаттардың полиграфиялық қорғаныс дәрежесіне баса назар аударылған.
Халықаралық байқау
Бесінші мәселе халықаралық байқаушыларды аккредиттеуге арналды. Мұхтар Ерманның айтуынша, қазіргі уақытта 3 халықаралық ұйым мен 5 мемлекеттен 21 байқаушының кандидатуралары ұсынылды. Олардың қатарында Әзербайжан Республикасы ОСК Төрағасы Панахов Мазаир Магомед оглы, Палестина елшісі Монтасер Абу Зейд, Тәжікстан елшісі Хайрулло Ибодзода және ТМД мен АӨСШК өкілдері бар.
Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңесінен 6 байқаушы (соның ішінде Бас хатшы Қайрат Сарыбай) және Түрік Академиясынан өкілдер қатыспақ. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы байқаушылар Миссиясы өз жұмысын келесі күні бастайды.
Отырыс соңында қаралған барлық мәселелер бойынша Орталық референдум комиссиясының тиісті қаулылары мен актілері қабылданды. Дайындық жұмыстары жоғары деңгейде жалғасуда.
