Бүгінде білім туралы әңгіменің бағыты өзгерді. Бұрын «не үйрендің?» деген сауал басты өлшем саналса, қазір «қанша балл жинадың?» деген сұрақ алдыңғы қатарға шықты.
Нәтижеге негізделген жүйеде білім кейде көрсеткішке, ал оқушы статистикаға айналып кеткендей әсер қалдырады. Бұл – уақыт талабы, бәсекенің заңы. Дегенмен осы өзгеріс білімнің шынайы мәні туралы ойлануға мәжбүр етіп отыр.
Дұрыс жауап табу – білімнің бар екенін көрсетсе, сол жауаптың мәнін түсіну – білімнің сапасын айқындайды. Осы екі ұғымның арасы алшақтаған сайын білімнің тереңдігі туралы әңгіме жиілей түсті. Формуланы жаттау оңай, ал оны өмірде қолдану – күрделі. Терминді айту жеңіл, ал мағынасын ұғыну – ой еңбегін талап етеді. Сондықтан бүгінгі білім кеңістігіндегі негізгі мәселе емтиханның формасында емес, оқытудың мазмұнында жатыр.
Білім саласының мамандары «білімнің мақсаты – жаттау емес, ұғыну» екенін жиі айтады. Шынында, ғылым адамды өзгертпесе, ол тек ақпарат күйінде қалады. Ал адамды өзгерткен білім ғана құнды. Сол себепті қазіргі талқылаудың өзегі оқушы не біледі деген сұрақтан гөрі, қалай ойлайды деген мәселеге ойысып отыр.
Текелі қаласындағы №1 орта мектептің директоры Нұрсұлу Қалығұлованың айтуынша, білім беру үдерісінде оқушының ойлау қабілетін дамытуға ерекше мән берілуде. Жобалық жұмыстар, пікірсайыстар, STEM зертханалары балаларды білімді қабылдауға ғана емес, оны қолдануға үйретеді. Мұндай тәсілдер жаттаудан гөрі түсіндіруге, дәлелдеуге, салыстыруға жетелейді. Оқушы өз ойын еркін жеткізе бастағанда, білімнің шынайы нәтижесі байқалады.
Сонымен қатар тест жүйесі де қазіргі білімнің ажырамас бөлігіне айналды. ҰБТ нәтижесінің мектеп көрсеткішіне әсер етуі жоғары сыныптарда тестке дайындықтың күшеюіне әкелетіні заңды. Директордың пікірінше, мәселе тесттің болуында емес, оның басты мақсатқа айналып кетуінде. Егер оқу үдерісі тек дұрыс жауап табуға құрылса, ойлау екінші орынға ығысады. Ал ойлаусыз білім – уақытша нәтиже.
Бұл өзгерісті оқушылардың өзі де сезінеді. Аталмыш мектептің 9-сынып оқушысы Азиза Тұрғанбек пікірталас пен шығармашылық тапсырмалар ойлауға көмектесетінін айтады. Алайда тестке дайындық көбейген сайын мұндай жұмыстардың азайып бара жатқанын атап өтті. Оның пікірінше, өмірмен байланысы жоқ білім тез ұмытылады, ал тәжірибемен ұштасқан білім ұзақ сақталады.
Ал 10-сынып оқушысы Айгерім Төлегенқызы білімді екіге бөледі: жаттау және түсіну. Жаттау емтиханға көмектескенімен, түсіну адамды өмірге дайындайды. Формуланы білу жеткіліксіз – оны қай кезде және қалай қолдану керегін түсіну маңызды. Өйткені өмір тест сұрақтары сияқты бір ғана дұрыс жауаппен шектелмейді.
Мектеп психологы Алмагүл Бүркітбайқызы да білім мазмұнындағы бұл өзгерістерге назар аударады. Оның айтуынша, қазіргі балалар ақпаратты жылдам қабылдайды, технологияны тез меңгереді. Алайда қысқа видеолар мен үзік-үзік ақпарат ұзақ уақыт бір мәселеге терең шоғырлануды қиындатуы мүмкін. Дайын жауапқа үйрену дербес шешім қабылдау дағдысына да әсер етеді: бала үнемі сыртқы нұсқаға сүйенсе, өз пікірін қалыптастыру баяулайды.
Психолог пікірінше, пікірталас, ашық сұрақтар және бірнеше дұрыс жауабы бар тапсырмалар ойлауды тиімді дамытады. Психологияда «ойсыз білім» деген ұғым бар – бұл ақпаратты білу, бірақ оны түсінбеу. Бала анықтаманы айтып бере алады, алайда жаңа жағдайда қолдана алмайды. Ал шынайы білім түсіну, талдау және тәжірибемен байланыстыру арқылы қалыптасады.
Маманның айтуынша, бүгінгі білім жүйесінде нәтиже маңызды болғанымен, сол нәтижеге жеткізетін ойлау үдерісі кейде екінші орынға қалып жатады. Мектеп білім мазмұнын жеткізуге тырысса, оқушылар оның мәнін түсінуге көбірек ұмтылуда. Бұл – білімнің дамып жатқанын көрсететін табиғи құбылыс. Ойлау қабілеті өздігінен қалыптаспайды, оны жүйелі түрде дамыту қажет. Сондықтан мәселе тесттің бар-жоғында емес, оның білімді бағалаудың жалғыз өлшеміне айналуында.
Дайын жауапты табу жеңілдеген сайын сұрақ қою азаюы мүмкін. Ал сұрақ азайған жерде қызығушылық пен ізденіс те әлсірейді. Сұрақ – ойлаудың бастауы, ал ой – баланың тұлғалық және зияткерлік дамуының негізгі тірегі.
Қалай десек те, білімнің мәні баллда емес, ойда. Егер білім ойлауды әлсіретсе, қоғам да әлсірейді. Ал білім ойлауды күшейтсе, болашақтың іргесі нығаяды. Бүгінгі таңда басты міндет – балл қуған буынды емес, ойлайтын буынды қалыптастыру. Себебі білімнің шынайы құны емтихан нәтижесінде емес, адамның дүниетанымында, шешім қабылдауында және өмірмен байланысында көрінеді. Сондықтан қазіргі білім жүйесінің алдында тұрған негізгі міндет – көрсеткіш пен мазмұнның тепе-теңдігін табу. Балл қажет, бірақ ол мақсат емес, құрал болуы тиіс. Ал білімнің басты нәтижесі – сұрақ қоя алатын, ойлана алатын, дәлелдей алатын тұлға қалыптастыру.
Ойлайтын буын қалыптасқанда ғана білімнің шынайы құны артады. Бұл – тек мектептің емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Бұл туралы Сіз не дейсіз, көзі қарақты оқырман?!
Сарби ӘЙТЕНОВА
