Кейде адам бәрінен шаршайды. Сенімнен, жүйеден, өзге адамнан да, тіпті өз ойының даусынан да. Осындай сәтте сананы Ақберен Елгезек ақынның «Бәрі өтірік болып шықса…» деген бір ауыз сөзі қақ жарып өтеді. Оның өлеңі – сенім мен шүбә арасындағы адам жанының күресін айнадай көрсететін туынды.
Ақын атеист те, діншіл де емес. Ол – ізденуші. «Хауа Анаң да, Қабылың да…» деп басталатын өлең жолдары – адамзат тарихына, оның сеніміне, түсінігіне қойылған сұрақтардың шынайы көрінісіндей. Бұл – Құдайға күмән емес, адамның өзіне, адамзаттың ақиқатқа деген адалдығына күмән. Ақынның «Бәрі өтірік болса ше?» деген сұрағы – Құдайды жоққа шығару емес, жалған сенімнің, жасанды діндарлықтың, көзбояушылықтың шындығын іздеу.
Біз кейде наным-сенімді ақиқат деп қабылдаймыз. Бірақ ол сенімнің түбінде не жатыр – қорқыныш па әлде шынайы таным ба?
Ақбереннің өлеңі осыны меңзейді. Егер бәрі өтірік болып шықса, біз не жоғалтамыз? Біздікі шын сенім бе, әлде қорқыныштан туған үміт пе?
Ақынның өлеңін бүгінгі қоғамның рухани ахуалымен байланыстырсақ, көп дүниені аңғаруға болады. Қазір «сенім» сөзі жиі айтылғанымен, оның көбі – сыртқы форма, ритуал, дағды ғана. Ал ішкі сенім – адам мен Жаратушының арасындағы үнсіз әңгіме – сирек. Ақберен сол үнсіздікті тыңдатқысы келеді.
Өлең соңындағы:
«Өлгеннен соң бәрібір ғой,
Дінге мүлде бөлінбейтін,
Көзге мүлде көрінбейтін
Аруақтарға айналмаймыз ба, Құдай-ай,
Соны неге түсінбейді бұ халық?!» – деген жолдарда үлкен философиялық ой жатыр. Бұл – ақынның өз халқына өкпесі емес, мейірімі. Осымен ол адамдарды оятқысы келеді: «Бір-біріңді дінге, ұлтқа, көзқарасқа қарап бөлмеңдер, бәрің де пендесіңдер, бәрің де бір түпке қайта барасыңдар», – дейді шайыр.
Шындығында, қоғамда жалған сенім мен нағыз руханияттың арасындағы шекара жойылып бара жатқандай. Бірі дінді ұранға айналдырса, бірі сенімнен мүлде безінген. Ал екі жақ та ақиқатты ұмытады. Ақбереннің өлеңі сол ұмытқан ақиқатты қайта іздеуге үндейді.
«Бәрі өтірік болып шықса…» – бұл қорқыныш емес, ерлік.
Себебі, шынайы сенім тек күмәннен өтеді. Күмәнсіз сенім – соқыр наным. Ақынның жүрегі – күмән арқылы жарық іздейтін жүрек. Бәлкім, бәрі өтірік болмайтын да шығар. Бірақ сол «өтірік боп шықса ше?» деген сұрақ бізді өз шындығымызды іздеуге мәжбүр етсе – онда өлең өз миссиясын орындады деген сөз.
Қалай десек те өтірік сенімнен, жалған ғибраттан, сыртқы тақуалықтан гөрі адамдық шындық қымбат. Ақбереннің өлеңі соны ұқтырады. Өйткені бәрі өтірік болып шықса да, адамның іздеген шындығы ғана шындық болып қалатыны рас қой.
Сарби ӘЙТЕНОВА
