Қазақстан Республикасының энергетикалық қауіпсіздігі мен технологиялық дербестігі жолындағы жаңа дәуір басталды. 2025 жылғы наурызда Мемлекет басшысының Жарлығымен тікелей Президентке бағынатын Атом энергиясы жөніндегі агенттік құрылған болатын. Осы бір жыл ішінде аталған ведомство еліміздің атом саласын дамытудың институционалдық негізін қалап, мемлекеттік басқарудың тұтас жүйесін құрып үлгерді, – деп хабарлайды 7-su.kz ақпараттық порталы.
Стратегиялық жоспарлау және жаңа бағыттар
Агенттіктің алғашқы қадамдарының қатарында 2050 жылға дейінгі Қазақстан Республикасының атом саласын дамыту стратегиясын әзірлеу жұмыстары тұрды. Аталған құжат жай ғана қағаз емес, ол еліміздің алдағы ширек ғасырдағы даму бағытын айқындайтын басты бағдаршам іспетті. Стратегия аясында ұлттық ядролық кластер қалыптастырылып, тек атом электр станцияларын салу ғана емес, сонымен қатар іргелі ғылымды, заманауи технологияларды және жоғары технологиялық өндірісті дамыту көзделген. Салаға кешенді тәсілмен келу – мемлекеттің стратегиялық көрегендігін айқын көрсетеді.
Атом энергетикасын дамыту мәселесінде нақты қадамдар жасалды. Қазақстан Республикасы Үкіметіның қаулысымен Алматы облысының Жамбыл ауданы алғашқы атом электр станциясын салу үшін ең қолайлы аймақ ретінде бекітілді. Көптеген зерттеулер мен халықаралық технология жеткізушілерімен жүргізілген ашық диалог нәтижесінде 2025 жылғы маусымда Ресейдің «Росатом» мемлекеттік корпорациясы халықаралық консорциумның көшбасшысы болып айқындалды. Аталған шешім көпжылдық тәжірибе мен қауіпсіздік кепілдігіне негізделген.
«Балқаш» АЭС-і: Алғашқы қадамдар мен зерттеулер
Халық арасында өткен жалпыұлттық байқаудың нәтижесінде болашақ нысанға «Балқаш» атом электр станциясы атауы берілді. Аталған есім тек нысанның орналасқан жерін ғана емес, оның халықтық жоба екенін де айқындай түседі. 2025 жылғы тамызда құрылыс алаңында инженерлік-іздестіру жұмыстары қарқынды басталды. Далалық зерттеулердің негізгі кезеңі сәтті аяқталып, мамандар ауқымды жұмыс атқарды: геофизикалық зерттеулер жүргізілді, тереңдігі әртүрлі 60 ұңғыма бұрғыланды. Зертханалық талдау жасау үшін шамамен 1000 топырақ пен су үлгілері алынды. Қазіргі уақытта әлеуетті алаңдағы аэрометеорологиялық және гидрологиялық жағдайларды қамтитын жылдық бақылау циклі жалғасуда. Алынған деректер болашақ станцияның кез келген табиғи құбылыстарға төзімділігін қамтамасыз ету үшін қажет.
Президенттің Қазақстан халқына Жолдауында берген тапсырмасына сәйкес екінші және үшінші атом электр станцияларын салуға дайындық жұмыстары да қатар жүруде. 2026 жылғы 26 қаңтардағы Үкімет қаулысымен Алматы облысының Жамбыл ауданы екінші АЭС салу ауданы ретінде де белгіленді. Сонымен қатар қытайлық компаниялармен ықтимал серіктестік мәселелері де жан-жақты пысықталуда. Аталған жайт еліміздің энергетикалық теңгерімді сақтауға деген ұмтылысын білдіреді.
Заңнамалық база және халықаралық бақылау
Атом саласы – өте жоғары жауапкершілікті талап ететін бағыт. Сондықтан Агенттік нормативтік-құқықтық базаны қалыптастыру бойынша жүйелі жұмыс жүргізді. Мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп АЭХА ұсынымдарын ескере отырып, Қазақстан заңнамасын халықаралық стандарттарға үйлестіру жоспары әзірленді. Аталған жоспар АЭС-тің жобалануынан бастап оны пайдаланудан шығаруға дейінгі бүкіл өмірлік циклін реттейді. Мәжіліс депутаттарының бастамасымен «Радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу туралы» заң жобасы дайындалды. Аталған құжат радиоактивті қалдықтарды басқарудың ең заманауи және қауіпсіз жүйесін құруға бағытталған.
Халықаралық ынтымақтастық – Агенттік қызметінің басым бағыты. 2025 жылы Қазақстанның атом нысандарына АЭХА тарапынан 19 инспекция жүргізілді. Қуантарлық жайт, тексеру қорытындысы бойынша ешқандай заң бұзушылық анықталған жоқ. Аталған көрсеткіш еліміздің ядролық материалдарды таратуға жол бермеу және қауіпсіздікті сақтау бойынша әлемдік деңгейдегі сенімді серіктес екенін тағы да дәлелдеді. Сонымен қатар Қазақстан Орталық Азия елдері үшін техникалық қолдау көрсетудің өңірлік орталығын құруды қолға алды.
Ғылым, технология және медицина
Агенттік ғылыми және технологиялық әлеуетті дамытуға баса назар аударды. 2035 жылға дейінгі ғылым қалашықтарын құру және дамыту тұжырымдамасы әзірленді. Осы құжат аясында Курчатов пен Алатау қалаларында ірі ғылыми орталықтар қалыптасады. Ендігі жерде уран өндіруге жұмсалатын шығындардың 1% үлесі тікелей ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыруға бағытталады. Аталған қадам қазақстандық ғылымға үлкен серпін берері сөзсіз.
Ядролық физика институтында радиациялық және изотоптық технологиялар белсенді дамуда. Әсіресе онкологиялық ауруларды диагностикалау мен емдеуде қолданылатын медициналық радиоизотоптар мен радиофармацевтикалық препараттарды өндіру мүмкіндіктері кеңейтілді. Аталған жетістік – ядролық технологиялардың адам өмірін сақтауға бағытталған игілікті ісі. Қазақстан әлемдік деңгейдегі бірегей эксперименттік базаға ие, ол реакторлардың қауіпсіздігін сынауға және жаңа материалдарды жасауға мүмкіндік береді.
Уран өндірісі және кадрлар даярлау
Қазақстан әлемдік уран өнеркәсібіндегі көшбасшылығын нық сақтап отыр. 2025 жылы өндіріс көлемі шамамен 26 мың тоннаны құрап, әлемдік сұраныстың 40% үлесін қамтамасыз етті. Агенттік саланың ашықтығын арттыру үшін жаңа сатып алу қағидаларын бекітті. Сонымен қатар отандық кәсіпорындарның АЭС құрылысына қатысуын қамтамасыз ету мақсатында өндірісті жергіліктендірудің кешенді жоспары әзірленді. Аталған жобаға қазақстандық компаниялардың барынша тартылуы экономиканың өсуіне қосымша серпін береді.
Маман даярлау мәселесі де басты назарда. 2027-2031 жылдарға арналған кадр даярлаудың кешенді жоспары аясында «Болашақ» бағдарламасымен және жетекші жоғары оқу орындарымен бірлесе отырып, білікті ядролық физиктер мен инженерлер дайындалатын болады. Аталған іс-шара болашақ АЭС-терде тек өзіміздің жоғары білімді мамандарымыздың жұмыс істеуіне кепілдік береді.
Экология және болашақ жоспарлар
Семей ядролық сынақ полигоны аумағын қалпына келтіру бойынша да ауқымды істер атқарылуда. Зерттеу нәтижесінде ластанған жерлердің аумағы 833 мың гектар, ал шаруашылыққа пайдалануға жарамды аумақтар 997 мың гектар болып айқындалды. Аталған жерлерді кезең-кезеңімен айналымға қосу және ядролық қауіпсіздік аймағын құру жобасы сәтті іске асырылуда.
2026 жылға арналған жоспар бұдан да ауқымды. Басым бағыттардың қатарында «Балқаш» АЭС құрылысы бойынша Ресей Федерациясымен үкіметаралық келісімдерге қол қою, EPC-келісімшартын бекіту және саланы дамыту стратегиясын толық іске асыру көзделген. Осылайша Атом энергиясы жөніндегі агенттіктің алғашқы жұмыс жылының қорытындысында Қазақстанның атом саласын дамыту үшін берік іргетас қаланды.
Аталған жобалардың іске асуы елімізді тек энергиямен қамтамасыз етіп қана қоймайды, сонымен қатар ғылым мен өндірістің жаңа сапалық деңгейіне шығарады. Атом энергиясы – болашаққа салынған ең үлкен инвестиция.
