Цифрлық дәуір адамзатқа бұрын-соңды болмаған мүмкіндік сыйлады. «Өнер – білім бар жұрттар, Тастан сарай салғызды; Айшылық алыс жерлерден, Көзіңді ашып – жұмғанша, Жылдам хабар алғызды», – деп жырлаған Ыбырай Алтынсарин заманы жаңа кейіпте жанданғандай.
Ақпарат бір сәтте жетеді, байланыс шекара танымайды. Алайда осы мүмкіндіктермен бірге жаңа қатерлер де қатар жүреді. Соның ең өзектісі – балалардың әлеуметтік желідегі қауіпсіздігі. Бүгінде әлем елдері бұл мәселеге бейжай қарай алмай отыр: біреуі жасқа шектеу енгізсе, енді бірі заңнаманы қатаңдатуға кірісті. Қазақстан да осы мәселеге қалай қарайды?!
Соңғы жылдары жасөспірімдердің әлеуметтік желіге тым ерте араласуы олардың психикалық денсаулығына, мінез-құлқына, тіпті өмір салтына әсер етіп жатқаны туралы ғылыми зерттеулер жиілей түсті. Халықаралық сарапшылардың мәліметінше, дамыған елдердің өзінде 8-12 жас аралығындағы балалардың едәуір бөлігі әлеуметтік желілерді белсенді пайдаланады. Ұлыбританияда бастауыш сынып жасындағы балалардың жартысынан астамы желіде тіркелген болса, Канадада заңмен рұқсат етілмеген жасқа қарамастан, жасөспірімдердің басым көпшілігінің аккаунты бар екені анықталған. Бұл деректер балалардың интернетке қызығушылығын ешқандай қағаз жүзіндегі тыйым толық тежей алмайтынын аңғартады.
Дегенмен, бірқатар елдер нақты қадамға барған. Австралия 2024 жылдың соңынан бастап 16 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерге кіруіне заң жүзінде тыйым салды. Соның нәтижесінде миллиондаған жасөспірімдік аккаунттар бір айдың ішінде жабылды. Франция да осы бағытты ұстанып, 15 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желілерді пайдалануды шектеу туралы шешім қабылдаған. Бұл елдер мұндай қадамды балаларды зиянды контенттен, тәуелділіктен және кибербуллингтен қорғау қажеттілігімен түсіндіреді. Ал Нидерланд, Ұлыбритания, Норвегия секілді мемлекеттерде жас шектеуімен қатар мектептерде смартфон қолдануды азайту, ата-аналық бақылауды күшейту шаралары қатар қарастырылуда.
Қоғамдық пікір де бұл мәселенің өзектілігін көрсетіп отыр. Әртүрлі елдерде жүргізілген сауалнамаларға қарағанда, респонденттердің басым бөлігі 14 жасқа дейінгі балаларға әлеуметтік желіге шектеу қоюды қолдайды. Әсіресе Азия елдерінде бұл көзқарас айқын байқалады. Яғни қоғамның өзі балалардың цифрлық ортада қорғалуы қажет екенін мойындап отыр.
Қазақстандағы жағдай да осы әлемдік үрдістен алшақ емес. Бүгінгі балалардың көпшілігі смартфонды ерте жастан пайдаланады, ал әлеуметтік желі олар үшін қарым-қатынастың, ақпарат алудың және өзін көрсетудің негізгі алаңына айналған. Жасөспірімдер арасында TikTok, YouTube пен Instagram ең кең таралған платформалар саналады. Алайда ата-аналардың едәуір бөлігі баласының экран алдындағы уақытын жүйелі түрде бақыламайды. Бұл – тәуелділікке, ұйқының бұзылуына және психоэмоционалдық қиындықтарға жол ашуы мүмкін фактор.
Осыған байланысты Қазақстанда 16 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуін шектеу жөнінде заң жобасы әзірленіп жатыр. Мемлекеттік органдар жасанды интеллект арқылы жас анықтау жүйесін енгізу, ал талапты бұзған платформаларды жауапкершілікке тарту мүмкіндігін қарастыруда. Оқу-ағарту министрлігі балалардың дербес деректерін қорғайтын және зиянды контенттен сақтайтын тетіктерді күшейту қажет екенін атап өтсе, Үкімет бұл мәселеде батыл әрі жүйелі шешім керек екенін алға тартады.
Алайда қоғамдағы пікір біржақты емес. Ата-аналар үшін басты мәселе – баласының қауіпсіздігі. Олар заң арқылы енгізілетін шектеулер платформаларды тәртіпке шақырып, жеке бақылауды жеңілдетеді деп есептейді. Мұғалімдер болса, тыйымның өзі жеткіліксіз екенін, ең маңыздысы – балаларға цифрлық сауаттылықты үйрету екенін алға тартады. Психологтар да осы пікірге қосылып, тек шектеу қою балаларды толық қорғай алмайтынын, кешенді тәсіл қажет екенін айтады. Ал балалардың өзі әлеуметтік желіні достарымен байланыс құралы ретінде қабылдайды, бірақ уақытты шектен тыс өткізу зиянын да ішінара мойындайды.
2016 жылы Ресейде басталған «Синий кит» интернет ойыны кеңінен таралып кеткен болатын. Жасөспірімдер арасындағы бұл ойын 50 күндік тапсырмалардан тұрады деп жарияланып, соңында психологиялық қысым мен ең қауіпті міндет яғни өз-өзіне қол жұмсауға дейін жетелейтіндігі айтылды. Бұл оқиға тез таралып, жастар арасында дүрлігу тудырды және көптеген ата-аналардың, педагогтардың алаңдаушылығын арттырды.
Осы ойынға байланысты ақпараттың көп бөлігі кейін жалған немесе асыра сілтелген деп танылғанымен, оның аты-жөні бүкіл әлемде көптеген жанжалдар мен зерттеулерге себеп болды. Кейбір елдерде «Синий кит» пен ұқсас қауіпті интернет ойынға қатысты шынайы оқиғалар тіркелгені туралы да хабарлар бар, мысалы, Кенияда жасөспірімнің суицидімен байланысты ойынға тыйым салынғаны туралы ақпарат шыққан.
Мұндай жағдайлардан интернет пен әлеуметтік желілерде жасөспірімдер тез әсерге алады, әсіресе эмоционалды осал кезеңде. Бұл контенттің өзі шынайы ма, әлде әлеуметтік алаңдаушылық тудырған аңыз ба, маңыздысы қауіптің өзі бар екендігі.
Сондай-ақ, соңғы уақытары TikTok сияқты әлеуметтік желілер мектеп жасындағы балалар арасында зор танымалдыққа ие болды. Бұл платформада қысқа видеолар қызық және табыс табуға мүмкіндік беретін құрал ретінде көрінеді. Бірақ қатерлі жағында ұмытпау керек.
Сондықтан «тыйым тиімді ме?» деген сұраққа бір ғана жауап беру қиын. Әлеуметтік желілерге жасқа байланысты шектеу балаларды зиянды контенттен қорғап, платформалардың жауапкершілігін арттыруы мүмкін. Бірақ бұл шара жалғыз өзі мәселені түбегейлі шеше алмайды. Балалар жас шектеуді айналып өтуі ықтимал, ал цифрлық ортадан толық шеттету оларды қазіргі заманға қажет дағдылардан алыстатуы да мүмкін.
Халықаралық тәжірибе мен отандық талқылаулар көрсеткендей, ең тиімді жол – кешенді саясат. Заңнамалық шектеу, цифрлық білім беру, ата-аналық бақылау және платформалардың нақты міндеттері бір-бірін толықтырғанда ғана нәтиже береді. Баланың қауіпсіздігі – тек мемлекеттің немесе ата-ананың емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Сол жауапкершілік үйлесім тапқанда ғана балалар цифрлық әлемде адаспай, қауіпсіз әрі саналы жолмен өсіп-жетіле алады.
Санжар СҰЛТАНҒАЗЫ
