Мұқағали ауданы аталса

Облыстық мәслихат Райымбек ауданынан бөлу арқылы жаңа аудан құру жөнінде 2017 жылы 10 тамызда шешім қабылдады. Халық көптен күткен бұл мемлекеттік маңызды істің ҚР Үкіметі тара­пы­нан қолдау табатынына сенімді. Шекаралық  аймақтың экономикасын нығайтуға, басқаруды ыңғайлы етіп, сол өңірлердегі тұрғындардың әлеуметтік жағдайын жақсартуға, ел іргесін берік етуге бағытталған бұл шешімді қуана құптаймыз. Облыс әкімі мен облыстық мәслихатқа мемле­кеттік мүдде тұрғысынан қарастырылып, халық­тың талабымен үйлестірілген шешімдері үшін ризалықпен алғыс айтамыз.

Жуырда Кеген ауылын­дағы аудан жұртшылығының өкілдері, облыстық, аудандық  мәслихаттардың депутаттары, тарихшы ғалымдар,  ел аза­мат­тары қатысқан жиында бөлінетін ауданның атын бел­гі­леу мәселесі талқыланды. Жаңа ауданды қазақтың көр­некті ақыны Мұқағали Мақа­таевтың есімімен байланыс­тырып Мұқағали ауданы деп атау жөнінде бірауыздан ұйға­рым жасалды.

Мұқағали Мақатаев иісі қазаққа танымал. Жырлары миллиондаған жүректі баура­ған ақын есімі айрықша құр­мет­пен аталады. Мұқағали­дың үні – азаттыққа ұмтылған Алаштың үні. Оның жыры күрескерлік рух пен махаб­баттан өрілген, ізгілік пен имандылыққа үндеген. Ма­ғы­­налы сөздері ой тереңіне бой­латып, асыл мұраттарға жетелейді. Өміршең өлеңі кеше мен бүгінді, бүгін мен ертеңді жалғайды. Сондықтан да ол – «ХХІ ғасырдың құр­дасы», сондықтан да ол – болашаққа жылжып бара жат­қан қазақ көшінің алдында, сондықтан да ол – «миына ұлттың коды жазылған ақын». Мұқағали – ұлтқа және ұр­паққа керек тұлға. Халықтың ұстазына айналған ағартушы. Ұлы ақынды ұлықтаудың мә­ні­сі мен маңызын осы тұр­ғыдан түсінгеніміз жөн. Ұлан-ғайыр дарынымен бір елдің аясынан асып, бүкіл­адам­заттық биікке көтерілген М.Мақа­таевты өмір сүрген заманы дер шағында бағалап үлгермеді. Поэзия көгінде көрінуді пешенесіне жаз­ға­нын анық ұғынған, өз еңбе­гінің қайтарымына  сенген хас талант қаламынан өшпес, өлмес өлең туды.

«Ақынның ақындығы атақ­та емес, ақынның ақын­дығы арда ғана». Мұқа­ғали­дың бұл анықтамасы дәл өзі үшін де айтылғандай. Ақын­ды арының тазалығы, адам­дарға адалдығы, шын­шыл­дығы мен табиғилығы, бояма­сыз болмысы кейін үлкен құрметке бөледі. Ол қоғамдық құбылыстарды, табиғат тыл­сымдарын, пенделердің пиғы­лын тамыршыдай тап басып, сана-сезімнің безбеніне сал­ды. Ақын жырларындағы ал­тын тағадай шегеленген ас­тар­лы ойлар, жан толқытар толғаулар иірімі оны әлемдік ойшыл­дар­дың қатарына қос­ты.

Мұқағали – ұлттық мақта­ны­шымыз. Оның кіндік қаны Жетісудың топырағына там­ды. Талбесігі таулардың ая­сын­да тербелді. Ақын даңқы жерлестерінің бәріне ортақ. Хантәңірі шыңына көз салған биік өңірдің өр тұлғалы тұр­ғындары Мұқағали өлеңдерін жатқа айтады, әнге қосып шырқайды. Ақынымен сыр­ласады, мұңдасады. Артына қалдырған теңдесі жоқ рухани қазынасынан сусындайды.

Мұқағали десек, аспан­таулардың барлық аймағы көз алдыңа келеді. Мұқағали де­сек, бабаларымыздың бейне­лері еске түседі. Осындай  дара талант иесін  кеңестік кезең лайықты бағаламады, марапатын қимады. Жыр тар­ланы дүниеден озған соң кет­кен қателіктер  түзетіле баста­ды. Тәуелсіз елі, туған халқы тұлпарға лайық ер-тұрманын түгендеді. Атап айтқанда:

1983 жылы Қазақстан Жазу­шылар одағы әдеби сый­лық тағайындады. Оның ішін­де М. Мақатаев атындағы сый­лық та болды. Бұл сый­лықпен 1985-1990 жылдар аралығында біршама  қалам­герлер марапат­талды.

1991 жылы «Жазушы» бас­­пасы «Тұлпар» сыйлығын бел­гі­леп, оның алғашқы жүлдегері М. Мақатаев болды. «Жыр­лайды жүрек» кітабы лауреат атанды.

2000 жылы Қазақстан Жазу­шы­лар одағы басқар­масы­ның шешімімен екі тұлғаға – Мағжан Жұмабаев пен Мұқа­ғали Мақатаевқа «Ғасыр ақы­ны» атағы берілді.

2000 жылы «Аманат» жыр кітабы үшін М. Мақатаевқа Қазақстан Республикасы Мем­ле­кеттік сыйлығы берілді.

Алматы облысы, Жамбыл облысы, Оңтүстік Қазақстан облысы және Алматы қала­сында бірқатар мектептерге ақынның есімі берілді. Алматы мен Талдықорғанда ескерт­кіштер ашылды. Ақынның Қа­ра­саз­дағы мемориалдық музейі бүгінгі заманға сай қайта жаң­ғыртылды.

Ақын өмірге келген 9 ақпан  «Мұқағали күні» ретінде ата­лып жүр. Бұл күні Қазақ­стан­ның барлық аймағы Мұқағали жырымен сусындайды. Оның рухын еске алады. Бұл – қазақ поэзиясына зор үлес қосқан ақиық ақынға арналған қалың қауымның құрметі.

2005 жылдан бастап әдеби-мәдени, танымдық респуб­ликалық «Мұқағали» журналы шығып келеді. 2016 жылы «Мұ­қа­ғали» энциклопедиясы жарық көрді. Әділ Медетбаев «Мұқағали және Моцарт» де­ген деректі фильм түсірді. Әлемдік екі тұлғаны бір-бірі­мен салыстырды. Серік Жан­болат жасаған осындай фильм де көпшіліктің көңілінен шық­ты. Әкім Тарази, Оразбек Бо­ды­қов, Серік Тұрғынбекұлы секілді драматургтер Мұқағали тұлғасын сахнада сомдады.

70-жылдардың соңында Мұқағали жырлары «Зов ду­ши» деген атпен орыс тілінде шықты. Сол үрдіс одан әрі жалғасты. Орыс оқырмандары Мұқағалимен қайыра қауыш­ты. 2011 жылы ақын өлең­де­рінің ханзу тіліндегі аудар­масы қытай жұртын тамсант­ты. 2014 жылы түрік тілінде шыққан қабырғасы қалың кіта­бы тез таралып кетті. Қазақ жыры Мұқағали арқылы екінші жар­ты шарға өтті. 2015 жылы Нью-Йорк қаласындағы «Met­ro­politen Classics» компаниясы ақын өлеңдерін ағылшын тілін­де шығарды. ТМД-ның әде­биет сүйер қауымы үшін  Мұ­қа­ғали Мақатаев танымал ақын.

Бүгінгі мәнермен бейне­лесек, Мұқағали есімі – бренд. Мәселен, оның атымен аталған оқу орындары білім дарытқан құтты шаңырақтарға айналды. Осындай мүмкіндікті туған жұртының да пайдаланатын сәті туып тұр. Облыстық  мәс­ли­хаттың  Райымбек ауданы­нан бөлу арқылы жаңа аудан құру жөніндегі шешімінен кей­ін сол ауданның атын айқындауға байланысты әртүр­лі ұсыныстар жасалды. Мәсе­лен, Кеген, Қарқара, Әлмерек, Мұқағали атаулары талқыға салынды. Жоңғар шапқын­шылығы кезеңінен қалған «Ке­ген» деген сөздің ұғымы ескір­ген. Оның келешек ұрпақ үшін ешқандай мәні қалмады. Кеген өзені, Кеген ауылы бар. Оған аудан атын үстемелеу тіпті артық. Ұлы Жібек жолы бо­йын­дағы ежелгі Қарқара жәр­меңкесі, Қарқара көтерілісі болған  жердің тарихи  атауын иеленген Қарқара өзені, Қар­қара ауылы, Қарқара тауы, Қарқара жайлауы бар. Қарқара тарихта қалған, ол ешқашан өшпейді, мәңгі сақталады. Әлмерек бабаның туған жерді  қорғаудағы  күресі, даналық ісі  ұрпақтарына үлгі-өнеге. Өкі­ніш­ке қарай, даңқты ба­баның тарихи деректерін  құжат­­тар­дан іздеп, айқындау, насихаттау жағы  әлі күнге  кем соғып тұр.

Президент Н. Назарбаев «Ру­хани жаңғыруды» алға қой­ды. Соған сәйкес жаңа аудан – Мұқағали ауданы болып бел­гіленсе дейміз. Аудан­ның аты­на байланысты арнайы мәселе қараған, Кеген ауылында өткен жұртшылық өкілдерінің алқа­лы жина­лысы қабылдаған қау­лыны біз де бірауыздан қуат­таймыз. Себебі:

  Бұрынғы Кеген ауданы енді Мұқағали ауданы атанса, ақынға деген сүйіспеншілік екі өңірдің халқын бұрын­ғыдан да жақындастыра түсе­ді; ақын есімі жаңа ауданға тың күш береді; оны бүкіл Қазақстанға әйгілі етеді; ау­дан «Мұқағали еліне» айна­лады. Елімізден, алыс-жақын шетелдерден Мұқағали ауда­нын көргісі келетіндер көбе­йеді. Бұл ішкі және сыртқы туризмнің дамуына ықпал етеді. «Мұқағали ауданы» болған соң ақынның алдағы мерейтойлары өзі атындағы өңірде, Қарқара жайлауында өтеді. Қасиетті жайлаудың «Қарқара жәрмеңкесіне» қай­та айналу мүмкіндіктері кө­бейеді.

Абай ауданы, Жамбыл ауда­­ны, Мағжан Жұмабаев ауданы қатарына  ақынын ардақтаған елдің белгісі ре­тінде Мұқағали ауданы қо­сыл­са, қандай жарасымды және лайықты.

Осының бәрін назарла­рыңызға ұсына келіп, ономас­тикалық комиссияның заман талабына сай кемел шешім қабылдайтынына зор сенім артамыз.

Стахан БЕЛҒОЖАЕВ, «Бірлік» акционерлік қоғамының президенті.

Кеңес ҮШБАЕВ, медицина ғылымдарының докторы, «Фармация» компаниясының президенті.

Амангелді ЕРМЕГИЯЕВ, «Алматықұрылыс» холдингі компаниясының президенті.

Ызғарбек БЕКТҰРСЫНОВ, Босатқан ҰЛДАРБЕКОВ, Аян АЙТЖАНОВ, Байғожа НҰРҒОЖАЕВ,

Райымбек ауданының бұрынғы әкімдері.

Әрмен РЫСМЕНДИЕВ, медицина ғылымдарының докторы, академик.

Тұрарбек ТӨЛЕНДИЕВ, Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері.

Есмұхан ОБАЕВ, режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Эрнест ТӨРЕХАНОВ, жазушы, М.Әуезов атындағы сыйлықтың лауреаты.

Рысбек СӘРСЕНБАЙҰЛЫ, қоғам қайраткері, Қазақстанның Құрметті журналисі.

Ермұрат ҮСЕН, композитор.

Жанболат АУПБАЕВ, журналист, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Батық МӘЖИТҰЛЫ, «Мұқағали» журналының бас редакторы.

Сағатбек МЕДЕУБЕК, ҚазҰУ-дің журналистика факультетінің деканы және басқалар.

————————————————————————————————————————

* Бізден де бір пікір

Ерғали Нүсіпов, техника ғылымдарының  докторы, академик:

– Аспантаудың етегін жайлаған қалың елді соңғы уақытта шыққан жаңалықтар қатты елеңдетіп жүр. Әсіресе, Райымбек ауданы екіге бөлініп, Нарынқол өз алдына аудан болатындығы облыстық мәслихатта талқыланғалы бері көпшіліктің көңілін күпті еткен жайттар жайына қалып, өңірдің ендігі атауы қалай аталатындығы алаңдатуда. Жақында аудан орталығы Кеген ауылында өткен алқалы жиында жаңа ауданға Мұқағали Мақатаев есімін беру туралы ұсыныс бірауыздан қолдау тапты. Шынында күллі қазақ даласы жырларын сүйсініп оқитын ақиық ақынның есімі кез келген жерге лайық. Себебі, өзі өлеңге қосқан өңірлердің халқы шайырын жақсы біледі, тік тұрып құрметтейді, келешекке жеткізеді. Ендеше, жаңа аудан ақиық ақын атына әбден лайық деп есептеймін.

Рамазан Стамғазиев, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі:

– Ел ішінде көп жүретіндіктен Алатау мен Атыраудың, Алтай мен Қаратаудың арасын алып жатқан байтақ жұрттың тілек-арманы көкірекке қатталып қалады. Туған жердің, өскен өңірдің халқы кездескен сайын айтатын бір тілек – аудан орталығының шалғайлығы еді. Оның да құдай сәтін салып, шешімін облыстық мәслихат бекітіп берді. Райымбек ауданы екіге бөлініп, Нарынқол бұрынғыдай аудан орталығы статусын иеленетін болды. Мұндай жағымды жаңалықтың ізін суытпай Кегенде аудан халқының қатысуымен талқылау жиын өтіп, жаңа аудан асыл жырларымен жаңашыл ұрпақты тербеткен ақиық ақын Мұқағали Сүлейменұлының есімімен аталса деген ой айтылды. Бұл күллі қазақ халқының қуанышы, қазақ елінің мәртебесі. Себебі, Данте Алигьери, Уильям Шекспир, Уолт Уитмен сынды әлемдік классиктерді қазақ тілінде сөйлеткен ақынның есімін ұлықтау бүгінгінің міндеті. Мен де баршаның көңілін тербеткен ұсынысты қолдауға шақырамын.

Оразақын Асқар, ақын, халықаралық «Алаш» сыйлы­ғының лауреаты:

– Мұқағали Мақатаевтың ақиық ақындығын, өлеңдерінің өнегелі де өміршеңдігін дәлелдеп жату артық болар. Ең көп оқылатын ақынның бірі ретінде көзінің тірісінде 11, қайтыс болған соң 12 кітабы жарық көрді. Қысқа уақыттың ішінде жазып қалдырған осындай мол мұрасы сирек кітаптар қатарында. Мұқағали жырлары орыс, қытай және басқа тілдерге аударылды. Мысалы, Шыңжаңда төте жазумен басылған «Қаздар қайтып барады» деген жинақ халық сұранысына орай 6 рет қайта басылыпты. Бұл Мұқағали жырлары оқырман ойында, жұртшылық жүрегінде екендігін білдірсе керек.

Өз басым «Ғасыр ақыны» есептейтін Мұқағали Мақатаев есімінің жаңадан құрылатын ауданға берілуін құптаймын әрі дұрыс деп есептеймін. Өйткені, халқының тек жетістігін, мінез-құлқын, дүниетанымын, көрегенділігін паш еткен шайырды ұлықтау келешекке артылған міндет.

Жақыпжан Нұрғожаев,  «Мұқағали» журналы» ЖШС директоры:

– Ақынын сыйлаған жұрттың жұлдызы биік, айбыны асқақ болады. Жақында ғана облыстық мәслихат шекаралық аймақтың экономикасын нығайту, сол өңірдегі халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту мақсатында Райымбек ауданын бөлу туралы шешімін естігенде шынайы қуанғандардың бірі едім. Енді, аудан орталығы Кегенде өткен жалпыхалықтың жиын нәтижесін көріп, естіп, қуанышым еселене түсті. Өйткені, халқым деп  үлкен жүрегімен кең-байтақ Ұлы даланы сүйіп өткен Мұқағали Мақатаевтың есімін ұлықтауды көпшілік бірауыздан қолдағаны жүректі тебірентті, көңілді серпілтті. Бір кезде:

«Ең бірінші бақытым – халқым менің,

Соған берем ойымның алтын кенін.

Ол бар болса, мен бармын, қор болмаймын,

Қымбаттырақ алтыннан нарқым менің», –

деп жырлаған ақын өзінің шын бағасын біліпті. Олай болса көпшіліктің сүйіп оқитын ақынының есімі ауданға берілсе құба-құп.