Ұлттық құндылықтарды сақтау – ұлттың рухани болмысын, тарихи жады мен мәдени бірегейлігін қорғаудың негізгі тетігі. Бұл ұғым белгілі бір халықтың ғасырлар бойы жинақтаған салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, тілі, өнері, дүниетанымы және өмір сүру салты арқылы қалыптасады. Қазіргі жаһандану дәуірінде ақпарат алмасу шексіз жылдамдықпен жүріп жатыр, түрлі мәдениеттер бір-бірімен араласып, шекаралар шартты сипатқа ие болуда. Мұндай жағдайда ұлттық құндылықтарды сақтап қалу – тек өткенге тағзым ету ғана емес, келешек ұрпақтың да болашағын айқындайтын стратегиялық міндет. Бұл әсіресе жастар үшін аса өзекті, себебі олар – қоғамдағы ең белсенді, ең бейімделгіш әрі жаңа идеяларды тез қабылдайтын буын. Алайда дәл осы ерекшелік олардың ұлттық тамырынан алыстап кету қаупін де тудырады.
Жастардың мәдени санасын қалыптастыру ұлттық құндылықтарды ұлықтаумен тікелей байланысты. Мәдени сана – бұл адамның өз халқының тарихын, тілін, дәстүрін, өнерін түсінуі және оларды өмірлік құндылық ретінде қабылдауы. Мұндай сана қалыптаспаған жағдайда жас ұрпақ өз мәдени болмысынан алыстап, басқа мәдениеттің үстем ықпалына түсуі мүмкін. Ал бұл ұлттық бірегейліктің әлсіреуіне, қоғамдағы рухани байланыстардың үзілуіне әкеледі. Сондықтан да, ұлттық құндылықтарды сақтау мен оларды жастардың мәдени санасының өзегіне айналдыру – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.
Қазақ халқының ұлттық құндылықтары сан ғасырлық тарихта қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп келген. Оған тіл, діл, өнер, әдебиет, ауыз әдебиеті, музыка, қолөнер, ұлттық тағамдар, әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер жатады. Мысалы, қонақжайлылық – қазақ халқының басты ерекшеліктерінің бірі. Ол тек мейірімділік пен жомарттықтың белгісі ғана емес, адамдар арасындағы сенім мен сыйластықты нығайтатын мәдени норма. Сол сияқты үлкенді құрметтеу, батаны қадірлеу, наурыз мерекесін атап өту, ұлттық ойындарды ұйымдастыру сияқты дәстүрлер де жастардың өмірлік ұстанымына оң әсер етеді.
Отбасы – ұлттық тәрбиенің алғашқы және ең маңызды мектебі. Дәл осы ортада бала өз халқының мәдениетін алғаш рет сезінеді, ана тілін үйренеді, салт-дәстүрді бойына сіңіреді. Қазақтың дәстүрлі отбасында баланы ерте жастан еңбекке баулу, үлкенге құрмет, кішіге қамқор болу, туыстық байланыстарды сақтау сияқты ұстанымдар қалыптастырылған. Бұл қасиеттерді қазіргі заманның талаптарына сай жалғастыру – ұлттық құндылықтарды сақтаудың маңызды жолы. Алайда бүгінгі урбанизация жағдайында ата-аналардың жұмыстан қолы тимеуі, тұрмыстық қарбалас, шетелдік мәдени өнімдердің ықпалы сияқты факторлар отбасы тәрбиесінің мазмұнына әсер етіп отыр. Сондықтан ата-аналарға балаларының бос уақытын ұлттық мазмұндағы іс-шаралармен толықтыру, оларды өнер мен әдебиетке, тарих пен қолөнерге қызықтыру маңызды.
Білім беру жүйесі де жастардың мәдени санасын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Мектеп пен жоғары оқу орындарында ұлттық құндылықтарды насихаттайтын сабақтар, үйірмелер, жобалар мен шығармашылық байқаулар жүйелі түрде өткізілуі тиіс. Мысалы, тарих пәнінде оқушыларға тек оқиғаларды жаттатып қоймай, сол дәуірдің тұрмысын, киім үлгілерін, қолөнерін тәжірибе жүзінде таныстыруға болады. Әдебиет сабағында поэзияны мәнерлеп оқу, шығармаларды сахналық қойылым ретінде көрсету, жазушылардың өмірі мен шығармашылығына арналған жобалар ұйымдастыру да тиімді. Музыка сабақтарында домбыра, қобыз сияқты ұлттық аспаптарда ойнауды үйрету арқылы өнерге қызығушылық артады.
Бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілердің ықпалы да аз емес. Жастардың басым бөлігі күн сайын ақпаратты интернеттен алады, сондықтан ұлттық мәдениетті насихаттау осы ортада да белсенді жүргізілуі қажет. Телевизиялық бағдарламаларда, YouTube арналарында, TikTok және Instagram платформаларында ұлттық өнер, дәстүрлі тағамдар, тарихи тұлғалар жайлы қысқа әрі тартымды бейнематериалдар жасау – жастардың қызығушылығын оятады. Мысалы, ұлттық киімдерді заманауи сәнмен үйлестіріп көрсететін видеолар, қазақ музыкасын жаңа аранжировкалармен ұсыну, тарихи орындарға саяхат форматындағы влогтар жастардың санасында ұлттық мәдениеттің заманауи әрі қызықты бейнесін қалыптастырады.
Мемлекеттік деңгейде ұлттық құндылықтарды сақтау және жастардың мәдени санасын дамытуға бағытталған түрлі бағдарламалар іске асырылып келеді. Мәдениет және спорт министрлігі, білім беру мекемелері, қоғамдық ұйымдар мен шығармашылық бірлестіктер бірлесе отырып, ұлттық өнерді, салт-дәстүрді, тарихи мұраларды жаңғыртуға арналған жобаларды жүзеге асыруда. Мысалы, этнографиялық музейлер мен тарихи-мәдени ескерткіштерді қайта қалпына келтіру, аймақтық деңгейде фольклорлық фестивальдер ұйымдастыру, ұлттық спорт түрлерін дәріптеу – осы бағыттағы маңызды қадамдар. Бұл шаралар тек туризмді дамытып қана қоймай, жастардың тарихи тамырына деген қызығушылығын арттырады.
Ұлттық мәдениетті насихаттау жұмыстары заманауи коммуникация құралдарын пайдалану арқылы жаңа деңгейге көтерілуі тиіс. Қазіргі жастардың ақпарат қабылдау ерекшелігіне сай бейнеформаттар, интерактивті платформалар, онлайн-квесттер мен виртуалды көрмелер ұйымдастыру тиімді болар еді. Мысалы, белгілі бір тарихи кезеңді немесе дәстүрді таныстыратын арнайы мобильді қосымшалар, 3D турлар, анимациялық роликтер арқылы ұлттық мәдениетті қызықты және қолжетімді етіп ұсынуға болады. Бұл тәсілдер бір жағынан білім берсе, екінші жағынан жастардың бос уақытын мазмұнды өткізуіне ықпал етеді.
Ұлттық құндылықтарды сақтау мәселесі тек мәдениет пен өнер саласының міндеті емес, ол – экономикалық және әлеуметтік дамудың да бір бөлігі. Мысалы, ұлттық қолөнер бұйымдарын өндіру және сату, этнотуризмді дамыту, дәстүрлі тағамдарды өндіру және шетелге экспорттау – бұл әрі мәдениеттің, әрі экономиканың дамуына үлес қосады. Жастардың осы бағыттарда кәсіпкерлік бастамаларын қолдау, оларға жеңілдетілген несие, гранттар, оқыту курстарын ұсыну арқылы ұлттық мәдениеттің экономикалық негізін күшейтуге болады.
Жастардың мәдени санасын қалыптастыру үдерісінде халықаралық ынтымақтастықтың да рөлі зор. Шетелде оқитын немесе тәжірибе алмасуға баратын жастарға өз елінің мәдениетін таныстыру, халықаралық көрмелер мен фестивальдерде ұлттық өнерді көрсету – мәдени дипломатияның тиімді тәсілі. Бұл тек шетелдік аудиторияға Қазақстанның мәдени байлығын паш етіп қана қоймай, өз жастарының да ұлттық мақтаныш сезімін оятады.
Жаһандану жағдайында ұлттық құндылықтар мен заманауи мәдениеттің үйлесімді дамуы – маңызды міндет. Бұл үшін жастарға тек дәстүрді жаттап қана қою емес, оны заманауи өмірде қолдану жолдарын үйрету қажет. Мысалы, ұлттық ою-өрнектерді қазіргі сән индустриясына енгізу, халық әндерін заманауи өңдеумен орындау, дәстүрлі тағамдарды жаңа аспаздық әдістермен ұсыну – мәдениеттің дамуына жаңа серпін береді. Жастардың шығармашылық әлеуетін осы бағытта пайдалану арқылы ұлттық мәдениет өміршең бола алады.
Қазіргі уақытта қоғамда урбанизация процесі қарқынды жүріп жатыр, ауылдан қалаға қоныс аударған жастардың бір бөлігі ұлттық дәстүрлерден алыстап барады. Бұл үрдістің алдын алу үшін қалада да ұлттық мазмұндағы іс-шаралар, мәдени орталықтар мен клубтар, этноауылдар ұйымдастыру маңызды. Мұндай орталарда жастар ұлттық ойындарды ойнап, қолөнермен шұғылданып, фольклорлық ән-күйді үйрене алады. Бұл тек мәдени білім беріп қана қоймай, жастар арасындағы әлеуметтік байланыстарды да нығайтады.
Ұлттық құндылықтарды сақтау ісінде әрбір азаматтың жауапкершілігі бар. Бұл тек мемлекеттің міндеті емес, әр отбасының, әр ұстаздың, әр мәдениет қызметкерінің, тіпті әрбір жастың борышы. Әр адам өзінің ұлттық мәдениетіне құрметпен қарап, оны күнделікті өмірінде қолданса, ол дәстүрдің үзілмей жалғасуына кепіл болады.
Ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, жастардың мәдени санасын қалыптастыру – үздіксіз, кешенді және үйлесімді жұмыс. Бұл тек білім беру мен мәдениет саласында ғана емес, қоғамның барлық деңгейінде жүзеге асырылуы қажет. Әлеуметтік ортадағы тәрбие, медиа контент, қоғамдық іс-шаралар, тіпті күнделікті тұрмыс дағдысының өзі де ұлттық мәдениеттің сақталуына әсер етеді. Мысалы, мерекелік күндерде ұлттық тағамдар пісіру, дәстүрлі киім кию, халық әндерін орындау – қарапайым көрінгенімен, мәдени санаға үлкен ықпал ететін қадамдар.
Жастарға ұлттық құндылықтарды жеткізуде еріктілер қозғалысының әлеуетін де пайдалану тиімді. Қазіргі кезде көптеген жастар волонтерлік қызметпен айналысады, бұл үрдіске ұлттық мәдениет элементтерін енгізуге болады. Мысалы, тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру жұмыстарына қатысу, ауылдық жерлерде ұлттық өнер үйірмелерін өткізу, балаларға салт-дәстүрді үйрететін ойындар ұйымдастыру – мұның бәрі мәдени мұраның сақталуына септігін тигізеді.
Сонымен бірге, ұлттық құндылықтарды дәріптеуде шығармашылық индустрияның маңызы артып келеді. Театр, кино, музыка, сән, дизайн, әдебиет сияқты салаларда ұлттық мазмұнды заманауи форматта ұсыну – жастардың қызығушылығын арттырады. Мысалы, отандық фильмдерде тарихи тақырыптарды заманауи түсінікпен беру, жастарға арналған телесериалдарда ұлттық құндылықтарды сюжетке енгізу, сахналық қойылымдарда дәстүрлі өнерді жаңа режиссерлік шешімдермен көрсету – бұл бағыттағы тиімді әдістер.
Ұлттық мәдениет тек өткеннің мұрасы емес, ол – болашақтың да негізі. Сондықтан оны сақтау үшін тек консервативті әдістермен шектелмей, жаңа технологиялар мен инновацияларды пайдалану қажет. Цифрлық платформаларда ұлттық кітапханалар, интерактивті энциклопедиялар, мультимедиялық білім беру материалдары әзірленсе, жастар ұлттық мұраға оңай қол жеткізе алады. Виртуалды шындық (VR) және толықтырылған шындық (AR) технологияларын пайдалану арқылы тарихи орындарға «цифрлық саяхат» жасау мүмкіндігі де мәдени білім беруді жаңа деңгейге көтереді.
Ұлттық құндылықтарды сақтау тек ішкі мәдени қажеттілік қана емес, елдің халықаралық беделіне де әсер етеді. Мәдениеті бай, дәстүрін сақтаған ел әрқашан шетелдік туристер мен зерттеушілердің назарын аударады. Бұл туризмнің дамуына, экономикалық кірістің артуына және елдің жұмсақ күшінің күшеюіне ықпал етеді. Қазақстан осы бағытта этнотуризмді, мәдени фестивальдерді, халықаралық көрмелер мен жәрмеңкелерді кеңінен дамыта алады.
Жастардың мәдени санасын қалыптастыру – ұзақ мерзімді инвестиция. Бүгінгі жас буын ертең елдің дамуы мен мәдениетінің жалғастырушысы болады. Сондықтан оларға ұлттық құндылықтарды үйрету, ұлттық мәдениетке мақтаныш сезімін қалыптастыру, сол арқылы олардың өмірлік ұстанымдарына әсер ету – мемлекеттің болашағына салынған ең құнды салымдардың бірі.
Қорыта айтқанда, ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, жастардың мәдени санасын қалыптастыру үшін отбасы, білім беру жүйесі, медиа, мәдениет мекемелері, мемлекет және қоғам бірлесіп жұмыс істеуі қажет. Бұл үдеріс тек бір бағытта емес, барлық салада бір мезгілде жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. Жастардың бойында ұлттық құндылықтарға құрмет, мәдени мұраға сүйіспеншілік және оны заманауи өмірмен үйлестіре алу қабілеті қалыптасса, болашақ ұрпақ өз тамырынан алыстамай, ұлттық бірегейлікті сақтап қала алады. Осындай үйлесім табылған кезде ғана мәдени даму үздіксіз жалғасып, ұлттық мұра заманауи қоғамда өміршең бола алады.
«Жетісу-Ақпарат»
