Қоғамның ең үлкен байлығы – оның жастары. Ал жастардың болашағы мен өмірлік таңдауы – мемлекеттің келешегін айқындайтын негізгі күш. Алайда бүгінгі таңда жас ұрпақ алдында тек мүмкіндіктер ғана емес, сонымен бірге қауіп-қатер де көбейіп отыр. Солардың ішінде ең қауіптісі – есірткіге тәуелділік. Бұл – бір ғана адамның емес, тұтас қоғамның қасіреті.
Қазіргі заман – ақпараттың шексіз дәуірі. Жастар білім алып, дамып, өз жолын табуға ұмтылғанымен, кейбірі жеңіл жолды, жылдам әсер мен уақытша ләззат әкелетін зиянды әдеттерге бой ұрады. Есірткі сол жолдың ең қауіпті тұзағы. Ол адамды физикалық, психологиялық және рухани тұрғыдан құл етеді. Бір сәттік қызығушылық, еліктеу немесе күйзелістен қашу талпынысы адамның тағдырын түбегейлі өзгертіп жібереді.
Есірткіге тәуелділіктің ең қорқынышты тұсы – ол көзге көрінбей, біртіндеп еніп, сана мен ерікті әлсіретеді. Әсіресе жастардың психикасы мен мінезі әлі толық қалыптаспаған шақта мұндай зиянды ықпалға қарсы тұру қиынға соғады. Сондықтан бұл мәселе тек медицина немесе құқық саласының проблемасы емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі болып саналады.
Жаңа заманның жаңа сынағы
Соңғы жылдары есірткінің түрлері мен таралу тәсілдері айтарлықтай өзгерді. Бұрын тек заңсыз нарықтар мен жасырын топтар арқылы таратылса, қазір ол интернет пен әлеуметтік желілер арқылы да кең тарауда. «Darknet» деп аталатын жасырын платформаларда есірткі сату, тапсырыс беру, тіпті жеткізу жүйесі қалыптасқан. Бұл – заманауи технологияның көлеңкелі тұсы.
Құқық қорғау органдарының мәліметінше, жастар арасында есірткіні интернет арқылы сатып алу фактілері жиілеген. Көптеген жастар мұны қауіпсіз деп ойлап, өз өмірін қатерге тігеді. Тәжірибесіздік пен қызығушылықтың салдары ауыр – тәуелділікке, денсаулықтың бұзылуына, кейде тіпті өлімге әкеледі.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, есірткі қолданушылардың 40 пайыздан астамы 25 жасқа дейінгі жастар. Бұл үрдіс жаһандық сипат алған. Қазақстан да бұл мәселеден тыс емес. Елде жастар арасында есірткіге қарсы күрес күшейтіліп, заңнама мен профилактикалық шаралар жаңартылып келеді.
Қоғам және таңдау мәселесі
Жастардың есірткіге бет бұруының себебі көп. Бірі – өз-өзін табуға ұмтылу кезінде қателікке бой алдыру, бірі – ортаның ықпалы, енді бірі – ішкі күйзеліс пен жалғыздық сезімі. Психологтардың айтуынша, қазіргі буын ақпарат пен эмоция ағынында өмір сүріп жатыр. Олар жиі күйзеліске ұшырайды, бірақ оны ашық айтуға, көмек сұрауға ұялады. Осы әлсіз сәтте теріс ықпалға түсу қаупі жоғары.
Есірткі алғашында қызық немесе бостандықтың белгісі сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ ол бостандық емес – тәуелділік пен азаптың бастамасы. Бұл жолдың соңында бір ғана нәтиже бар: денсаулықтың бұзылуы, отбасылық байланыстардың үзілуі, қоғамнан оқшаулану және ең сорақысы – өмірдің үзілуі.
Міне, сондықтан да бұл тақырыпты ашық айту, жастармен сенімді диалог орнату өте маңызды. Мектеп пен университет қабырғасында, отбасында және әлеуметтік ортада бұл мәселеге бейжай қарауға болмайды. Әрбір жас адам өз таңдауын саналы түрде жасауы тиіс: есірткі жолы – қысқа әрі қасіретті жол, ал таза өмір жолы – қиын, бірақ болашағы жарқын жол.
Жастар неге тәуелділікке ұрынады?
Әр дәуірдің өз қиындығы бар. Бұрынғы ұрпақ үшін басты сынақ — соғыс пен аштық болса, қазіргі ұрпақ үшін сынақ — рухани тұрақсыздық пен әлеуметтік қысым. Жастардың есірткіге бет бұруының негізгі себептерін сараласақ, олардың түп негізі психологиялық және әлеуметтік факторларда жатыр.
Біріншіден, қазіргі жастардың көпшілігі өз орнын табуға, қоғамда мойындалуға ұмтылады. Бірақ бұл жолда сәтсіздікке немесе қысымға тап болғанда, кейбірі күйзелістен шығудың қате жолын таңдайды. Әлеуметтік желілердегі «жасанды табыстылық», мінсіз өмір бейнесі – жастардың ішкі сенімін әлсіретіп, өзін бағалауын төмендетеді. Күйзеліс, жалғыздық, өз-өзіне сенімсіздік сезімі – есірткіге итермелейтін басты себептердің бірі.
Екіншіден, ортаның ықпалы. Достар арасындағы бедел, топқа бейімделу қажеттілігі, “бәрі істеп жатыр ғой” деген жеңіл ой – тәуелділіктің алғашқы қадамына айналады. Көптеген зерттеу нәтижесінде жастардың есірткіні алғаш рет достарының кеңесімен немесе қызығушылықтан қолданып көретіні анықталған.
Үшіншіден, отбасындағы түсініспеушілік пен бақылаудың жоқтығы. Баламен ашық сөйлеспеу, сенім мен қолдаудың болмауы – оны бөтен ортадан түсіністік іздеуге итермелейді. Бұл кейде қауіпті ортаға, теріс ықпалдағы достарға апарып соғады.
Төртіншіден, қоғамдағы бос уақытты тиімді өткізудің шектеулігі. Әсіресе ауылдық жерлерде жастардың спортпен, өнермен, ғылыммен айналысуға жағдайы бола бермейді. Мұндай кезде жастар бос уақытын мақсатсыз өткізіп, зиянды әрекеттерге бейімделуі мүмкін.
Білім мен тәрбиенің рөлі
Нашақорлықпен күрестің ең тиімді жолы – алдын алу. Ал бұл жұмыс ең алдымен білім беру жүйесінен басталады. Мектеп қабырғасынан бастап жасөспірімдерге зиянды әдеттердің салдары туралы жүйелі түрде түсіндіру жұмыстары жүргізілуі тиіс.
Бүгінде еліміздің барлық өңірінде «Есірткісіз болашақ» атты акциялар, дәрістер, кездесулер мен дебаттар ұйымдастырылып келеді. Мұндай іс-шаралар оқушылар мен студенттердің бойында өмірге деген оң көзқарасты қалыптастыруға бағытталған. Мысалы, Талдықорған, Қонаев және Астана қалаларында колледж студенттері арасында «Мен өмірді таңдаймын» атты әлеуметтік челлендждер өткізіліп, жастар өз еркімен спорт пен шығармашылықты насихаттауға атсалысты.
Сонымен қатар жоғары оқу орындарында студенттерге арналған психологиялық көмек орталықтары жұмыс істейді. Онда жастар мамандармен ашық сөйлесіп, күйзелістен шығудың жолдарын іздей алады. Бұл – есірткіге қарсы күрестегі маңызды әлеуметтік қолдау.
Білім мен тәрбие қатар жүрген жерде жастардың сана-сезімі қалыптасады. Егер әр оқу орнында спорттық, мәдени және еріктілік бағыттағы белсенділік артса, жастардың зиянды әрекетке бару ықтималдығы азаяды. Өйткені адам өз әлеуетін пайдалы іске жұмсағанда ғана өмірдің мәнін сезіне алады.
Медиа мен интернеттің ықпалы
Қазіргі жастардың санасына ең қатты әсер ететін құрал – медиа. Әлеуметтік желілер мен бейнеплатформалар кейде есірткіні романтизациялап, оны «еркіндіктің белгісі» ретінде көрсетуі мүмкін. Бұл әсіресе 15–20 жас аралығындағы жасөспірімдерге қауіпті. Олар көрген бейнені шынайы өмір деп қабылдап, өз ортасында сондай болуға тырысады.
Мемлекет бұл бағытта интернеттегі есірткі жарнамасына қарсы заңнаманы күшейтті. Енді есірткі заттарын насихаттау немесе тарату әрекеттері үшін қатаң қылмыстық жауапкершілік көзделген. Дегенмен тек заңмен тыйым салу жеткіліксіз – жастардың медиасауаттылығын арттыру қажет. Әр адам ақпаратты сын көзбен қабылдауды, жалған әсер мен шындықты ажыратуды үйренуі тиіс.
Медиасауаттылық – жаңа буынның қорғаныш қалқаны. Егер жастар ақпараттың зиянды ықпалын түсініп, өз ойын дербес қалыптастырса, ешқандай теріс насихатқа ермейді.
Мемлекеттік саясат және заңнамалық тетіктер
Есірткіге қарсы күрес — мемлекеттің стратегиялық бағыттарының бірі. Себебі бұл тек қылмыстық әрекет емес, ұлттың рухани және дене саулығына қауіп төндіретін әлеуметтік дерт. Сондықтан Қазақстан Республикасында бұл мәселеге кешенді түрде қаралады: заңнамалық бақылау, алдын алу жұмыстары және емдеу-оңалту шаралары қатар жүреді.
Қазіргі таңда елімізде «Есірткі, психотроптық заттар мен прекурсорлардың заңсыз айналымына қарсы іс-қимыл туралы» заң және бірқатар Үкімет қаулылары жұмыс істейді. Бұл құжаттар есірткі айналымын қатаң бақылауға, тарату арналарын жоюға және интернеттегі жасырын саудаға тосқауыл қоюға бағытталған.
Құқық қорғау органдары жыл сайын мыңдаған есірткі қылмыстарын анықтап, заңсыз айналымнан жүздеген келі зиянды заттарды тәркілейді. Бірақ ең маңыздысы — жастарды бұл ортаға жолатпау. Осы мақсатта ішкі істер органдары, білім беру мекемелері және денсаулық сақтау саласы бірігіп, түсіндіру және профилактикалық шаралар жүргізеді.
Мысалы, соңғы жылдары Қазақстанда «Қауіпсіз интернет», «Есірткісіз аймақ» және «Таза сана» атты республикалық акциялар ұйымдастырылды. Бұл бағдарламалар жастар арасында есірткіге қарсы иммунитет қалыптастыруға бағытталған.
Қоғамдық ұйымдар мен еріктілердің үлесі
Есірткімен күресте мемлекетпен қатар, азаматтық қоғам институттарының да үлесі зор. Бүгінгі таңда елімізде жүздеген үкіметтік емес ұйым жастарды салауатты өмірге үндейтін жобаларды жүзеге асырып келеді.
Мысалы, «Жастар есірткіге қарсы» республикалық қозғалысы бірнеше өңірде еріктілер клубтарын құрып, мектеп пен колледж оқушыларына арналған тренингтер өткізеді. Онда тәуелділіктен сақтану, өзін-өзі басқару және психологиялық тұрақтылықты дамыту жолдары үйретіледі.
Сонымен қатар «Stop drugs», «Life without drugs», «Мен өмірді таңдаймын» сияқты әлеуметтік акциялар қоғамдық санаға тікелей әсер ететін маңызды құралға айналды. Бұл жобалар жастардың өз белсенділігімен жүзеге асатыны қуантады. Яғни жастардың өздері қоғамдағы өзекті мәселеге үн қосып, өзгелерге үлгі болып жүр.
Осындай бастамалардың арқасында көптеген жас өз өмірін қайта бағамдап, спорт пен шығармашылыққа бет бұрып келеді. Кей өңірлерде бұрын тәуелді болған жастар өз тәжірибесін ашық айтып, өзгелерді қателіктен сақтандыруға атсалысуда. Бұл – нағыз азаматтық жауапкершіліктің белгісі.
Медицина және оңалту орталықтары
Есірткіге тәуелділік – тек мінез әлсіздігі емес, медициналық тұрғыдан ауыр дерт. Сондықтан мұндай адамдарға жаза емес, ең алдымен ем мен қолдау қажет. Қазақстанда бұл бағытта 17 аймақтық наркологиялық орталық және ондаған жеке оңалту мекемесі жұмыс істейді.
Бұл орталықтарда тәуелді адамдарға психологиялық көмек көрсетіліп, емдеу курстары жүргізіледі. Сонымен бірге жұмысқа орналасуға, қоғамға қайта бейімделуге жағдай жасалады. Мұндай қолдау – адамның өмірге қайта оралуына мүмкіндік береді.
Дәрігерлердің айтуынша, есірткіге тәуелділікті еңсерудің басты шарты – ерік пен қолдау. Егер адам қоғам тарапынан түсіністік пен сенім көрсе, қайтадан толыққанды өмірге оралу ықтималдығы жоғары. Сондықтан қоғамда мұндай адамдарды шеттетпей, керісінше, қолдау мәдениетін қалыптастыру қажет.
Спорт пен мәдениет – өмірдің баламалы бағыты
Нашақорлықтың алдын алудағы ең тиімді құралдардың бірі – спорт пен шығармашылық. Спорт адам бойында ерік-жігерді қалыптастырып, бос уақытты тиімді өткізуге мүмкіндік береді. Осы бағытта мемлекет жыл сайын бұқаралық спортты дамытуға айрықша көңіл бөлуде.
«Дені сау ұлт» ұлттық жобасы аясында еліміздің барлық өңірінде спорт алаңдары мен фитнес орталықтары ашылып, жастарға қолжетімді жағдай жасалуда. Бұл — тәуелділіктің алдын алудың ең табиғи жолы.
Мәдениет пен өнер саласындағы жастар қозғалыстары да үлкен рөл атқарады. Музыка, би, театр және еріктілік жобаларына қатысқан жасөспірімдер өмірдің басқа да қырларын таниды, өз әлеуетін оң арнаға бағыттай алады.
Жеке жауапкершілік – өмірдің өзегі
Кез келген күрестің нәтижесі ең алдымен адамның өзінен басталады. Есірткіге қарсы күресте де басты рөл мемлекетке немесе қоғамға емес, жеке тұлғаның таңдауы мен санасына байланысты. Өмір жолында әр адамда түрлі сәттер болады: қателік, әлсіздік, еліктеу. Бірақ нағыз күш – сол сәтте дұрыс шешім қабылдай білуде.
Жастар өз өмірінің қожайыны екенін түсінуі тиіс. Әр таңдау – ертеңгі тағдырдың айнасы. Бір сәттік қызығушылықпен жасалған қате қадам адам өмірін мүлде басқа арнаға бұрып жіберуі мүмкін. Ал өзіне сеніп, мақсат қоя алған адам ешқашан зиянды жолға түспейді.
Психологтардың айтуынша, адам өзін дамытқанда, физикалық және рухани тұрғыда жетілген сайын, зиянды әдеттерден алшақтайды. Яғни адамның өмірлік мақсаты, арманы мен ішкі уәжі болса, ол есірткіні таңдамайды. Сондықтан жастарға ең қажет нәрсе – сенім мен өмірлік бағыт.
Қоғамдық қолдау мен отбасылық түсіністік
Жастарды есірткіден қорғаудың тағы бір маңызды тетігі – отбасы мен қоғамның қолдауы. Бала кезінен дұрыс тәрбие алған, ата-анасымен ашық сөйлесе алатын жас өз өмірінде ауыр қателікке сирек жол береді. Керісінше, салқын қарым-қатынас пен түсініспеушілік адамды жалғыздыққа итермелейді, бұл – тәуелділікке апаратын қысқа жол.
Қазіргі заманда ата-аналар баласының жан дүниесін түсінуге көбірек уақыт бөлуі қажет. Әңгімелесу, сенім білдіру, тыңдай білу – ең күшті алдын алу шарасы. Сонымен бірге мектеп пен қоғам тарапынан да үздіксіз қолдау керек. Ұжымдық жауапкершілік – жастардың қауіпсіз болашағына кепіл.
Жастар арасындағы еріктілер қозғалысын, қоғамдық пікір көшбасшыларын, спортшылар мен өнер иелерін осы бағытқа тарту да маңызды. Себебі жастар көбіне өздеріне үлгі тұтқан адамдардың іс-әрекетіне қарай бейімделеді. Егер танымал тұлғалар салауатты өмірді насихаттаса, оның әсері әлдеқайда тиімді болады.
Жаңа ғасыр жастарының таңдауы
Бүгінгі жастар – жаңа ғасырдың перзенттері. Олар еркін ойлы, ақпаратқа бай, белсенді буын. Бірақ еркіндік жауапкершілікпен ұштаспаса, ол қауіпке айналады. Сондықтан әрбір жас өз еркіндігін саналы түрде пайдаланып, өмірдің ақ пен қарасын айыра білуі керек.
Қазақстанда соңғы жылдары жастар арасында салауатты өмір салтына қызығушылық артып келеді. Фитнес, йога, жаяу серуен, велосипед мәдениеті, дұрыс тамақтану, еріктілік – бәрі де жаңа ұрпақтың құндылығына айналып отыр. Бұл – дұрыс бағыттағы оң өзгеріс.
Мемлекет те жастардың бұл бастамасын барынша қолдап келеді. «Жастар саясаты туралы» заңда салауатты өмір салтын қалыптастыру – мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты ретінде айқындалған. Демек, жастарды қорғау тек тыйым салумен емес, балама мүмкіндікпен жүзеге асады.
Өмір мен өлім арасындағы таңдау
Есірткі жолы – үмітсіздік пен қасіретке бастайтын жол. Ал салауатты өмір – күрес пен сенімге толы, бірақ жарқын болашаққа апаратын жол. Екеуінің айырмашылығы – таңдауда ғана. Бұл таңдау әр адамның жүрегінде, әр жас сананың түкпірінде жасалады.
Қоғамның міндеті – сол таңдауды дұрыс бағытқа бұру. Білім мен спорт, мәдениет пен рухани тәрбие арқылы жастарды өмірді бағалауға, өз болашағына жауапкершілікпен қарауға баулу – бүгінгі күннің басты міндеті.
Өмір – ең үлкен сый. Ал есірткі сол сыйды жояды. Сондықтан әр жас өз тағдырының авторы екенін, әр шешімі оның ертеңін анықтайтынын түсінуі керек.
Жастар мен есірткі мәселесі – бүгінгі қоғамның рухани айнасы. Бұл тек бір буынның емес, тұтас ұлттың болашағына әсер ететін өзекті тақырып. Мемлекет, қоғам, отбасы және әрбір жеке адам бұл күресте өз үлесін қосқанда ғана нәтиже болады.
Жастар – елдің ең үлкен күші, болашақтың тірегі. Сол күшті дұрыс бағытқа бұру, оны рухани және физикалық тұрғыда сау ұрпақ етіп қалыптастыру – баршамыздың ортақ парызымыз.
Таңдау әркімнің қолында: есірткі – өткінші иллюзия, ал өмір – шексіз мүмкіндік. Өмірді таңдаған адам жеңімпаз.
«Жетісу-Ақпарат»
