Дін біздің қоғаммен тығыз байланысты болғандықтан ортада өзінің орындайтын функциялары мен рөлі бар. Мағынасы ұқсас болғанымен олардың өзіне тән айырмашылықтары да қоғамда жетерлік. Діннің функциясы қоғамдағы салалық қызметтерді көрсетсе, рөлі дегеніміз сол тұжырымның қорытындысы болып табылады.
Қазіргі әлемде жастар дәстүрлер мен жаңа тенденциялардың тоғысқан жерінде орналасқан ең серпінді дамып келе жатқан әлеуметтік топтардың бірі. Дін көптеген халықтардың мәдени және рухани мұрасының маңызды бөлігі бола отырып, тез өзгеретін әлеуметтік және технологиялық жағдайларға қарамастан, жастардың өмірінде маңызды рөл атқаруда. Діннің жастардың қазіргі құндылықтарына қалай қатысы бар деген сұрақ ерекше өзекті болып отыр. Көптеген жастар үшін дін тек наным-сенім жүйесі ғана емес, сонымен қатар моральдық бағыт-бағдар берудің қайнар көзі, бірлікті сезіну және рухани қолдау болып табылады. Тұрақты өзгерістер мен белгісіздік жағдайында діни дәстүрлер қолдау көрсетіп, дүниетанымын қалыптастыруға көмектесе алады.
Дін адамның дүниеге деген қөзқарасына мән береді. Жастар санасында әлем қалай болды, өмірдің мәні, әлемдік құбылыстар, әлемдік баға т.б компоненттерді түсіндіреді. Қоғамның не екенін, оның мән мақсатына діни тұрғыдан жауап береді. Осы жағдайда адам санасында әлемді Құдай жаратты және біз бекітілген діни жоралғыларды, парыз бен міндеттемелерді орындауымыз қажет деген түсінікке әкеледі. Бұл жерде санасы әлі қатаймаған жасөспірімге діни құндылықтады терең игеру теріс әсерін де беруі мүмкін. Нақты осы бағытта үгіттейтін жол көрсетуші тұлға болмағандықтан кез келген дінді теріс бағытта түсініп, болашақта қоғамға зиян келтіруі әбден ықтимал.
Келесі функцияға орын толтырушы (компенсаторлық) – яғни адам өз дәрменсіздігінен, шамасы келмеген жағдайда құдайға, жоғары тылсым күшке сенімі артуы, медицина көмектеспеген жағдайда ем шипа іздеуі, алға қойған мақсаттарға жетудегі қиындықтарда әр түрлі діни бағыттағы жолдарға түсуі болмақ. Бұл жерде барлық адамдар құдай алдында тең, рухани жағынан ләззаттық, адамды сынақ, жұмақ мәселесімен жұбатуы болмақ. Қоғамда жастар арасында осы бағытта қиындықтар туындаған сәтте діни ғибадат үйлеріне жиілеп баруы, әлеуметтік желідегі осы бағыттағы ақпараттардың көптеп ізденуі, әр түрлі діни бағыттағы кітаптарға деген қызығушылықтың туындауы. Мектеп оқушылары, колледж, университет студенттерінің емтихан уақыты жақындағанда мешітке жиілеп баруы осы мәселенің қоғамдағы көрінісі.
Келесі бұл реттеушілік функциясы жеке адамның, ұжымның, қауым адамдарының белгілі бір идеясын, құндылықтарын, әдет-ғұрып, дәстүр институттар, адамдар арасындағы қарым қатынастар, отбасы мүшелерінің міндеттері т.б жатады. Бұл жерде отбасы мүшесіне талдау жасағанда әке мен ананың рөлі, балаға дұрыс тәлім тәрбие беруі, қоғамдағы зайырлық түсінігі, шариғат заңдарына деген көзқарас, неке түсінігі, діни мораль т.б жатқызамыз. Түсіндіре айтқанда, діннің басты «реттеуші» функциясы адамдық қарым –қатынастарды белгілі бір тәртіпке келтіріп, оның құдыреттілігі мен қасиеттілігіне адамдарды иландыру, сендіру.
Діннің интеграциялық – дезинтеграциялық функциясы арқылы дін одақ құрып, ыдыратушы күшке ие. Бір көзқарастық бағытты ұстанушы дін өкілдері бастарын қосады. Діни мереке күндері бірлесіп құлшылық жасап, өмірге деген бағыттарын анықтайды. Бірақ жастарға бұл бағыттың қауіптілігі діннің ыдыратушы функциясын толық түсінбей теріс бағытта бойына сіңіру. Қазіргі қоғамда жастар арасында ата-анасына баланың қарсы келуі (ас ішуден бас тарту, халал және харам мәселесі) діни бағыттардың әр түрлігіне қатысты бір-бірін айыптауы қауіпті жағдай. Жер бетіндегі діндердің барлығы құдайға деген сенімді, қоғамдағы толеранттылықты, ұлттар мен этностар арасындағы бауырмашылықты, отбасы мүшелерінің бір-біріне деген құрметтеуді насихаттайды.
Кезекті бағыт діннің мәдениет таратушы фукнциясы алғашқы қауымдық және орта ғасыр заманында үлкен орын алды. Діни ілім–жазудың, кітап басудың, өнердің бастамасында табылып қазіргі уақытта да жоғалмады. Көп жағдайда жастар белгілі бір дінге деген қызығушылығы туындап басқа мәдениетті де бойына сіңіруі жатады. Жастар арасында оқушы мен студент басқа тілдің өзін игеру барысында сол мәдениетке деген талпынысы туындайды. Әлеуметтік желілерден ақпарат жинап, сол мәдениеттегі құбылыстарды сіңіреді. Күнделікті жағдайда басқа ұлт секілді киіну, тамақтану, сол мемлекетке болашақта баруға талпыну, сол елдің азаматтарымен сөйлесу т.б әкеледі.
Діннің осындай және басқа да фукнциялары өзінің маңызы мен рөлі жағынан әр түрлі нәтиже бергенімен зайырлы қоғам түсінігі елімізде құндылықтар жүйесін құрады.
Дегенмен, кейбір жастар үшін діни көзқарастар заман талабына бейімделе отырып, қайта құрылуда: сенімге жеке көзқарас, оның құндылықтарын еркіндік, теңдік және толеранттылық туралы заманауи идеялар контекстінде түсіндіру іздестіру бар. Қазіргі жастар көбінесе таңдау еркіндігі, адам құқығы, гендерлік теңдік, экологиялық сана, инновация сияқты ұғымдарды бағалайды. Бұл құндылықтар кейде дәстүрлі діни нормалармен келіспеушілік туғызып, жастар арасында ішкі қайшылықтар туғызады. Мысалы, гендерлік теңдік пен жыныстық бағдар мәселелерін діни контексте талқылауға және қайта қарауға болады. Дегенмен, көптеген жастар сенім мен заманауи құндылықтар арасындағы теңгерімді табуға тырысады. Олар рухани мұраларымен байланысты сақтай отырып, жеке адамға құрмет пен жаңа идеяларға ашықтықты қолдайтын діндер мен рухани тәжірибелерді іздейді. Технологияның дамуы мен жаһандану жастардың діни болмысының қалыптасуына жаңа жағдайлар жасауда. Интернет, әлеуметтік желілер мен желілік қауымдастықтар жастарға әртүрлі діни дәстүрлер мен көзқарастармен танысуға, тәжірибе алмасуға және диалогты жалғастыруға мүмкіндік береді. Бұл толеранттылық пен мәдениетаралық түсіністікке ықпал етеді, сонымен қатар дәстүрлі діни тәжірибелердің шатасуына немесе эрозиясына әкелуі мүмкін.
Өзгерістерге қарамастан, дін жастардың моральдық нұсқауларын қалыптастыруға ықпалын тигізуде. Сенім мейірімділік, төзімділік, жауапкершілік, әділеттілік сияқты қасиеттерді дамытуға ықпал етеді. Бұл әсіресе дін мәдениет пен дәстүрмен тығыз байланысты қоғамдарда байқалады. Көптеген жастар үшін діни ұйымдар әлеуметтік белсенділік, волонтерлік және қоғамдық қызмет көрсету алаңына айналады.
Дегенмен, діни дәстүрлердің заманауи құндылықтармен соқтығысуы кейде жеке адамдар ішінде де, қоғамда да қақтығыстарға әкеледі. Мәселелер жеке бас бостандығы, гендерлік саясаттағы қайшылықтар, шет елдердегі ЛГБТ қауымдастықтарының құқықтары, сондай-ақ ғылым мен білім мәселелері бойынша әртүрлі көзқарастарға байланысты туындауы мүмкін. Болашақта діннің жастар өміріндегі рөлі діни институттардың өзгермелі әлемге бейімделу қабілетіне, жастармен диалог пен ынтымақтастыққа ашықтығына байланысты болады. Заманауи технологиялар мен жаһандану оң рухани құндылықтарды тарату мен конфессияаралық түсіністікті нығайтудың қуатты құралы бола алады.
Қазақстан зайырлы, егеменді, тәуелсіз, басқа ұлт, дін өкілдеріне толеранттылықпен қарайтын көпұлтты және көпконфессиялы ел. Елде тарихта сунниттік ислам үстемдік етеді, бірақ православиелік христиандық және басқа діндер де кеңінен таралған. Қазақстан жастары діни дәстүрлер мен заманауи жаһандық үрдістердің тоғысында.
Жастар, әсіресе, ауылдық жерлерде діни дәстүрлерге берік болып, діни рәсімдер мен мерекелерге жиі қатысады. Қалаларда жастар аралас көзқарасты жиі көрсетеді: олар дінді құрметтейді, бірақ оны заманауи өмір салтына, таңдау еркіндігіне және инновацияларға ашықтыққа бейімдеуге ұмтылады.
Еліміздегі жастар теңдік, сөз бостандығы және адам құқығы сияқты заманауи идеяларды жоғары бағалайды. Алайда, көптеген жастар бұл құндылықтарды дінге қайшы деп санамайды. Керісінше, олар діни ілімдерден этикалық мінез-құлық, өзара көмек пен әлеуметтік жауапкершіліктің негізін көруге тырысады.
Мысалы, қалаларда ізгілік пен мейірімділіктің діни қағидалары жиі шабыттандыратын волонтерлік және әлеуметтік бастамаларға қызығушылық артып келеді. Жастар қайырымдылық шараларына, халықтың әлеуметтік қорғалмаған топтарын қолдауға және экологиялық жобаларға белсенді қатысады.
Діни дәстүрлерді сақтау мен көзқарастар мен жеке бас бостандығын құрметтеу арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажеттігі тағы бір мәселе болып қала береді. Жастар қайырымдылық шараларына, халықтың әлеуметтік қорғалмаған топтарын қолдауға және экологиялық жобаларға белсенді қатысады.
Діни дәстүрлерді сақтау мен көзқарастар алуандығы мен жеке бас бостандығын құрметтеу арасындағы тепе-теңдікті сақтау қажеттігі тағы бір мәселе болып қала береді. Қазақстандық жастар мемлекеттік қолдаудың және ақпараттың кең қолжетімділігінің арқасында бірте-бірте діни және заманауи құндылықтарды біріктіруді үйренуде, бұл үйлесімді және толерантты қоғамның дамуына ықпал етеді.
Қорытындылай келе, әр түрлі діни бағытты ұстанушылар, конфессиялар, мемлекет өкілдері, қоғам мүшелері әділетті тұрғыда әрбір адамдарға тең құқықты болуына, дүниетанымдық көзқарастарына шек келтірмеуге, барлық азаматтардың алға қойған мақсаттары ескерілген азаматтық қоғам құру болып табылады.
Зайырлы мемлекет қоғамдағы жастардың жарқын болашағы іспеттес. Бұл ұғым озық, толерантты, ашық қоғам деген мағынаға ие. Зайырлылық принциптері атқарылу жүйесі қоғамдағы басты құндылық. Осы бағытта атқарылған жұмыс үйлесімді, қайшылықсыз, бейбіт қоғам кепілі.
Еркебұлан Немелбаев
І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті
Әлеуметтік шығармашылық жұмыс жөніндегі бөлім дінтанушысы,
дінтану ғылымдары магистрі, заңгер
