Қазіргі жаһандану дәуірінде радикализм мен экстремизм мәселесі қоғамның ең өзекті қауіптерінің бірі болып отыр. Әлемнің әртүрлі елдерінде діни, саяси немесе идеологиялық негіздегі радикалдық әрекеттер жастар мен ересектерді әсерлеп, әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіріп келеді. Бұл үрдістің алдын алу үшін тек заңдық шаралар немесе қауіпсіздік жүйелері жеткіліксіз, олар тек салдарын басады. Сондықтан, сыни ойлау қабілетін дамыту – радикализмге қарсы тиімді «қалқан» ретінде маңызды болып табылады.
Сыни ойлау адамға ақпаратты талдап, салыстырып, логикалық қорытынды жасауға мүмкіндік бережі. Заманауи әлемде ақпараттық кеңістікте жалған немесе экстремистік мазмұнды материалдар көп, олар жастардың психологиясына теріс әсер етуі мүмкін. Мысалы, кейбір Батыс елдерінде әлеуметтік желілерде радикалды топтар жастарды Recruitment (жұмысқа тарту) мақсатында белсенді түрде қолданған, алайда сыни ойлау дағдылары дамыған мектеп және университет оқушылары бұл ақпаратты сүзгілеу арқылы өздерін қорғаған. Сол себепті білім беру жүйесінде сыни сыни ойлауды дамыту радикализмге қарсы ең тиімді жолдардың бірі болып саналады. Әлемдік тәжірибелер де бұл әдістің тиімділігін дәлелдейді. Мысалы, Канада мен Нидерландыда мектептерде арнайы бағдарламалар енгізіліп, оқушыларға ақпаратты талдау, пікірлерді салыстыру және әртүрлі көзқарастарды бағалау дағдылары үйретіледі. Бұл бағдарламалардың нәтижесінде жастар экстремистік идеологияларға аз бейімделеді, олардың радикалдық топтарға қосылу ықтималдығы төмендейді. Сонымен қатар, Германия мен Франция мектептерде тарихи сабақтар арқылы жастарды экстремизмге қарсы тәрбиелеуді қолға алған. Ол тарихи тәжірибені мысалға келтіріп, радикалды идеялардың қауіптілігін көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазақстан сияқты көпэтносты және көпконфессиялы елдерде де бұл мәселе өзекті болып отыр. Сыни ойлау қабілеті тек білім саласында емес, қоғамдық диалог пен медиа сауаттылықты дамытуда да қажет. Жастарды әртүрлі идеологиялық ықпалдардан қорғау үшін мектептерде және жоғары оқу орындарында ақпараттық сауаттылық сабақтарын, дебат клубтарын, интерактивті тренингтерді кеңінен енгізу маңызды. Сонымен қатар, қоғамдық ұйымдар мен жастар қозғалыстарды радикалдық идеялардың алдын алуда үлкен рөл атқара алады, себебі олар жастармен тікелей жұмыс істеп, сын тұрғысынан ойлауды дамытуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, пандемия мен онлайн кеңістіктің дамуы радикалды контентке қолжетімділікті арттырады. Сондықтан, сыни ойлауды дамыту тек мектеп пен университеттерде ғана емес, отбасы және қоғамдық ортада да қолдау табуы қажет. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, сыни ойлау қабілеті дамыған жастар ақпараттық манипуляцияға аз ұшырайды, экстремистік идеяларды қабылдауға бейім болмайды.
Қорыта айтқанда, сыни ойлау – радикализмге қарсы ең сенімді қару. Ол жастарды жалған ақпараттан, экстремистік идеологиялардан қорғауға мүмкіндік береді және қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, білім беру жүйесінде сыни ойлауды дамытуға бағытталған шаралар радикализмнің алдын алудың тиімді жолы болып табылады. Қазақстанда да осындай білім беру тәжірибелерін кеңінен енгізу арқылы қоғамның санасын радикалдық ықпалдардан қорғауға болады. Сыни ойлау қабілетін дамыту- бұл тек білім беру міндеті емес, қоғамның болашағын қамтамасыз ететін стратегиялық құрал екенін естен шығармау керек.
Сәуле ЕРБОЛҒАНОВА
«Дін саласындағы мәселелерді зерттеу және оңалту орталығы» КММ-нің
