Қазақстан Economic Complexity Index (ECI) – экономикалық күрделілік индексі бойынша 55-орынға көтерілді. Жаңартылған есептеулерге сәйкес, еліміздің көрсеткіші 0,38 баллды құрады. Бұл деректерді Harvard Growth Lab зерттеу орталығы жариялады, – деп хабарлайды 7-su.kz ақпараттық порталы.
Бірнеше жыл бұрын мұндай нәтиже шынайы көрінбейтін. Қазақстан экономикасы дәстүрлі түрде мұнай, газ және металл секілді шикізат экспортына тәуелді ел ретінде қабылданып келді.
Алайда жаңа деректер ел экономикасының құрылымы біртіндеп өзгеріп жатқанын көрсетеді. Бұл – уақытша жақсару емес, өндірістік базасы күрделірек әрі әртараптандырылған елдер қатарына көшу үдерісі.
Экономикалық күрделілік индексі экспорт көлемін емес, оның құрамын бағалайды.
Яғни ел қандай тауарларды өндіре және сата алатынын көрсетеді.
Егер экспортта қарапайым әрі жаппай өндірілетін өнімдер басым болса, индекс төмен деңгейде қалады. Ал күрделі өнімдердің – жабдықтар, машиналар, химия өнімдері, электронды компоненттер, фармацевтика және жоғары технологиялы тауарлардың үлесі артқан сайын индекс те өседі.
Әдістеме Гарвард университеті мен Массачусетс технологиялық институтында әзірленген. Қазіргі уақытта есептеулерді Экономикалық күрделілік обсерваториясы (OEC) тұрақты түрде жариялап келеді.
Сарапшылардың пікірінше, ECI көрсеткіші жоғары елдердің ұзақ мерзімді экономикалық өсім әлеуеті де жоғары болады. Мұндай экономикалар жаңа салаларды жылдам меңгереді әрі шикізаттық циклдерге тәуелділігі төмен.
Өткен жылдарға қатысты көрсеткіштердің қайта қаралуы ерекше назар аудартады.
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, рейтингтің бұрынғы 2023 жылғы нұсқасында Қазақстан 89-орында болып, индексі –0,44 болған.
Алайда деректер базасы мен әдістеме жаңартылғаннан кейін сол 2023 жыл үшін ел 52-орынға көтеріліп, көрсеткіш 0,45 болып өзгерген.
2024 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан 55-орында тұр. Соған қарамастан, ел оң мәнді индексі бар мемлекеттер тобына сақталып қалды.
Бұл 2023 жылдан бастап Қазақстан экспорт құрылымы «қарапайым» елдер қатарына жатпайтынын білдіреді.
Индекстің бірнеше нұсқасы бар.
- ECI Trade – тек тауар экспорты деректеріне негізделеді.
- ECI Research (Harvard Growth Lab) – тек ағымдағы экспорт ағындарын ғана емес, жинақталған өндірістік білім мен әртараптандыру әлеуетін де ескереді.
Руслан Сұлтанов зерттеушілік нұсқаны қолданады. Бұл әдіс құрылымдық өзгерістер мен ұзақ мерзімді үрдістерді талдауда жиі пайдаланылады.
2020–2024 жылдар аралығында Қазақстан өңірдегі елдермен салыстырғанда ең айқын ілгерілеуді көрсетті.
Іс жүзінде Қазақстан осы кезеңде айтарлықтай серпіліс жасаған аймақтағы жалғыз ел болды.
Индекс өсімі экономиканың толықтай жоғары технологиялы болғанын білдірмейді.
Бұл елде жаңа өндірістік тізбектер қалыптасып жатқанын, өңдеу саласының үлесі артқанын және экспортталатын тауарлар ассортименті кеңейгенін көрсетеді.
Мұндай өзгерістер әдетте дабыралы тақырыптарға арқау бола бермейді. Алайда дәл осы құрылымдық жылжулар болашақта табыстың, жұмыспен қамтудың және салық базасының өсуіне негіз қалайды.
Айта кетерлігі, 55-орын Қазақстанның стратегиялық құжаттарында 2025 жылға жоспарланған мақсаттардың бірі болған. Яғни ел бұл межеге мерзімінен бұрын жетіп отыр.
Ендігі негізгі мәселе – осы үрдісті сақтап қалу. Егер экономикалық күрделілік өсімі жалғасса, бұл Қазақстанның шын мәнінде әртараптандырылған әрі тұрақты даму моделіне бет алғанының маңызды белгісі болмақ.
ECI Research 2024 деректеріне сәйкес, рейтингтің жоғарғы бөлігінде АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Аустралия, Швеция, Нидерланд, Бельгия, Швейцария, Израиль және Ирландия орналасқан.
Бұл – экономикасы барынша әртараптандырылған мемлекеттер. Олардың экспорты бір-екі негізгі тауарға тәуелді емес. Машина жасау, электроника, фармацевтика, авиация өндірісі, бағдарламалық қамтамасыз ету және күрделі қызметтер кеңінен дамыған.
Көшбасшы елдерге ортақ сипат – экономика ішінде білім мен технологияның жоғары шоғырлануы. Тіпті шикізат қоры мол Канада мен Аустралияның өзі дамыған өңдеу өнеркәсібі мен күрделі өндірістік тізбектер арқылы теңгерім сақтайды.
Орта деңгейдегі елдер
Рейтингтің орта бөлігінде Жапония, Түркия, Аргентина, Бразилия, Португалия, Мексика, Польша, Грекия, Венгрия және Ресей бар.
Бұл елдерде өнеркәсіптік база қалыптасқанымен, оның тереңдігі шектеулі. Кей салалар бәсекеге қабілетті болса, кейбірі ескірген немесе фрагментті дамыған. Соның нәтижесінде экспорт құрылымы аралас сипатта қалып отыр.
Төменгі бөліктегі елдер
Тізімнің төменгі үштігінде Тунис, Камбоджа, Пәкістан және Орталық Азия елдерінің басым бөлігі орналасқан.
Бұл мемлекеттерге тар экспорттық база, шикізат пен ауыл шаруашылығы өнімдеріне тәуелділік тән.
Рейтинг соңында Ливия, Ауғанстан, Папуа – Жаңа Гвинея, Гондурас, Ботсвана және бірқатар Африка елдері тұр. Олардың экономикасы әдетте бір-екі ресурсқа немесе қарапайым өңдеуге негізделген.
Бұған дейін Қазақстан ТМД елдері арасында азаматтық күштілігі бойынша көшбасшылар қатарына енгені хабарланған еді. Жаңартылған рейтингке сәйкес, еліміз 201 мемлекеттің ішінде 105-орынға ие болып, Орталық Азия елдерінің барлығын және ТМД мемлекеттерінің басым бөлігін басып озды.
