Жетісу облысының ауыл шаруашылығы суармалы егіншілікке тікелей байланысты. Қант қызылшасы, жүгері, жоңышқа, көкөніс және бақша дақылдарының басым бөлігі қолдан суарылады. Бұл өз кезегінде су ресурстарын тиімді басқару мәселесін күн тәртібіне шығарып отыр.
Мамандардың айтуынша, егістікке жеткізілетін судың басым бөлігі арналардағы ысырап салдарынан мақсатты жеріне жетпей қалады. Көптеген су арналары өткен ғасырда салынған, қазір тозығы жеткен. Соның салдарынан судың 30-40 пайызы жолда жоғалатыны айтылып жүр. Облыста су қоймалары мен магистральды, шаруашылықаралық арналар бар болғанымен, олардың басым бөлігі күрделі жөндеуді қажет етеді. Су есепке алу құралдарының жетіспеуі, автоматтандырудың төмен деңгейі суды әділ әрі тиімді бөлуге кедергі келтіреді. Бұл жағдай кей ауылдарда су жетіспеушілігін тудырса, кейбір аумақтарда судың шамадан тыс пайдаланылуына әкеліп отыр.
Су шаруашылығына әсер ететін тағы бір маңызды фактор – климаттың өзгеруі. Мұздықтардың азаюы, жауын-шашын мөлшерінің тұрақсыздығы өзендердің табиғи ағысын әлсіретуде. Бұл үдеріс жалғаса берсе, болашақта су тапшылығы одан әрі ушығуы мүмкін. Сарапшылар су тапшылығын шешудің негізгі жолы – су үнемдеу технологияларын кеңінен енгізу деп есептейді. Тамшылатып және жаңбырлатып суару әдістері суды 40-50 пайызға дейін үнемдеуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар арналарды бетондау, цифрландыру, су пайдаланушылар арасында нақты есеп жүргізу – сала тиімділігін арттыратын маңызды қадамдар. Мемлекет тарапынан ауызсумен қамтамасыз ету, су инфрақұрылымын жаңғырту бағытында бірқатар жоба жүзеге асырылып жатыр. Дегенмен, суға деген жауапкершілік тек мемлекеттік органдарға емес, әрбір шаруашылық пен тұрғынға ортақ болуы тиіс. Қалай десек те, су шаруашылығы жетісулықтар үшін де стратегиялық маңызы бар сала. Табиғи мүмкіндіктер жеткілікті болғанымен, оларды ұтымды пайдалану, сақтау және болашақ ұрпаққа жеткізу бүгінгі күннің басты талабы.
Су ресурстарын тиімді басқару – аймақтың тұрақты дамуы мен экологиялық қауіпсіздігінің кепілі. Бүгінде облыстағы егістіктің басым бөлігі жасанды суаруға тікелей байланысты. Мұнда арналарды жаңғыртудан бастап, жаңа буын мамандарын даярлауға дейін су ресурстарын басқарудың жүйелік моделі құрылады. Бұл жұмыстың негізгі операторы «ҚазСуШар» РМК Жетісу филиалы болып табылады. Оның аумағында 187,9 мың гектар суармалы жер бар. Кәсіпорын балансында 13 су жинау құрылыстары, 4 су қоймасы, 3 бөгет және 4,6 мың шақырымға жуық магистральдық және тарату арналары бар. Осы күрделі гидротехникалық жүйені пайдалануды 700-ден аса маман мен жұмысшы атқарады.
Инфрақұрылымның мұндай ауқымы желіге тұрақты жүктеме артатыны белгілі. Құрылыстардың тозуы, арналардың лайланып, көбеюі су беру тиімділігіне және егістікке дейін су жеткізу кезіндегі шығындар көлеміне тікелей әсер етеді. Өткен суару кезеңі суаруға деген сұраныстың артуының көрсеткіші болды. Ауыл шаруашылығы өндірушілері су беруге 7,6 мыңнан аса шарт жасасты. Оның нақты көлемі шамамен 900 миллион текше метрді құрайды, бұл жоспарланған бағдардан асып түсті. Жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін филиал мамандары 250 шақырымға жуық арнаны механикаландырылған тазарту жұмыстарын жүргізді.
Мұндай жұмыс сырт көзге әрдайым байқала бермейдi. Бiрақ, дәл осы іс арнаның өткiзу қабiлетiн ұстап тұруға, апатты жағдайдың алдын алуға және судың бiркелкi таралуын қамтамасыз етуге мүмкiндiк бередi. Егер ағымдағы тазарту жүйенің жұмыс қабілеттілігін арттыратын болса, онда қайта жаңарту барлық инфрақұрылымды жақсартады. Облыста бұл жұмыс тиісті деңгейде оң жолға қойылған. Мұнда Ислам даму банкін қаржыландыру есебінен бірқатар ірі жобалар іске асырылуда.
Көксу ауданында жаңғырту екі кезеңге бөлінген. Біріншісі – 108,7 шақырым суару арналарын қамтиды және құрылыс-монтаждау жұмыстарының белсенді кезеңінде тұр. Екінші кезеңде – тағы 160 шақырым желі мен бірнеше арнаны қайта құру көзделген. Жалпы бұл жерде аудандық суару жүйелерін терең жаңғырту туралы сөз болып отыр. Ақсу ауданында ауыл шаруашылығы жерлерінің ірі алқаптарын сумен қамтамасыз ететін магистральдық арналар қайта жаңартылуда. Жұмыстар құрылыстардың жобалық параметрлерін қалпына келтіруге және тасымалдау кезінде судың жоғалуын азайтуға бағытталған. «Танеке», «Қаратоған», басқа да ірі нысандарда белсенді жөндеу жұмыстары жүргізілуде.
Ең ұзын жобалардың бірі – Алакөл ауданы үшін әзірленген, онда 500 шақырымнан аса арнаны қайта жаңарту жоспарланған, бұл он мыңдаған гектар ауыл шаруашылығы жерлерін сумен қамтамасыз етудің сенімділігін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді. Жобалық құжаттама қажетті процедуралардан өткен, іске асыру кезеңдері анықталады, содан кейін 25 мың гектарға сапалы суару қамтамасыз етіледі. Iрi инвестициялық жобалармен қатар жұмыс iстеп тұрған арналарды вегетациялық кезеңге жүйелi дайындау жүргiзiлуде.
Мысалы, Үштөбе магистральды арнасы тазартылған Қаратал ауданы. Оның ұзындығы 46,6 шақырымды құрайды, ал өткізу қабілеті секундына 55 текше метрге жетеді. Арна 4,8 мың гектарға жуық ауыл шаруашылығы жерлерін сумен қамтамасыз етеді. Арнаны механикаландырылған тазарту су берудің орнықтылығын арттырып, ең жоғары жүктеме кезеңінде бітелу мен шығын қаупін төмендетеді.
Мұндай жұмыс әрбір суару маусымының алдында инфрақұрылымды дайындауға кешенді тәсіл қалыптастыра отырып, өңірдің суару желісінің басқа да учаскелерінде жүргізіледі. Инфрақұрылымдық өзгерістер институционалдық өзгерістермен толықтырылады. Еліміздің оңтүстік өңірлерінде бес орнықты суару оқу орталықтарынан тұратын желі құрылуда, оның біреуі Жетісуда ашылатын болады. Орталықтар су шаруашылығы мамандарын, пайдалану ұйымдарының қызметкерлерін және аграрийлерді оқытуға арналған зертханалық және тәжірибелік базасы бар оқу-көрсету алаңдары ретінде қалыптастырылады.
Су үнемдеу технологияларына, суды тиімді бөлуге және суару жүйелерін сауатты пайдалануға баса назар аударылады. Іс жүзінде өңір гидротехникалық құрылыстарды жаңартуға ғана емес, сонымен қатар су пайдалануға қойылатын қазіргі заманғы талаптарға сәйкес жұмыс істеуге қабілетті кәсіби ортаны қалыптастыруға да арқа сүйейді. Арналарды тазалаудан бастап Халықаралық инвестициялық жобалар мен кадрлар даярлауға дейінгі осы шаралардың жиынтығы суды пайдаланудың жаңа моделін қалыптастырады.
Сондықтан жүздеген шақырым арналарды жаңғырту, жұмыс істеп тұрған желілердің өткізу қабілетін қалпына келтіру және қазіргі заманғы тәжірибелерді енгізу ұзақ мерзімді стратегияның бір бөлігі болып табылады, онда су ауыл шаруашылығы тұрақтылығының және бүкіл аймақты дамытудың басты факторына айналады.
Айгүл Байбосынова
