XXI ғасыр адамзат алдында жаңа сын-қатерлер мен мүмкіндіктер кезеңін ашты. Экономикалық өсім мен табиғи ресурстарды пайдалану арасындағы тепе-теңдік мәселесі бүгінде ғаламдық деңгейдегі ең өзекті тақырыптардың бірі болып отыр. Климаттың өзгеруі, экологиялық апаттар мен табиғи ресурстардың сарқылуы елдерге өз даму моделін қайта қарауды талап етті. Осындай жағдайда жасыл экономика ұғымы – экономикалық тұрақтылық пен экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді жолы ретінде қалыптасты.
Жасыл экономика – бұл табиғи ресурстарды тиімді пайдалану арқылы экономикалық дамуды экологиялық тепе-теңдікпен үйлестіретін жаңа модель. Оның басты мақсаты – қоршаған ортаға зиян келтірмей, қоғамның әл-ауқатын арттыру және болашақ ұрпаққа табиғи байлықты сақтау.
Қазақстан үшін бұл бағыттың маңызы ерекше. Себебі еліміз табиғи ресурстарға бай болғанымен, экологиялық мәселелер де жетерлік: ауа мен судың ластануы, өндіріс қалдықтарының көбеюі, климаттың өзгеру салдарынан ауыл шаруашылығына келген шығындар барлығы экономикалық даму сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан мемлекет соңғы жылдары жасыл даму тұжырымдамасын жүйелі түрде іске асырып келеді. 2013 жылы қабылданған «Қазақстанның жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасы» бұл бағыттағы алғашқы стратегиялық құжат болды. Құжатқа сәйкес, 2050 жылға қарай Қазақстанның экономикасында жаңартылатын энергия үлесін 50 пайызға дейін арттыру, ал су және энергия үнемдеу көрсеткішін бірнеше есеге жақсарту көзделген.
2025 жылға дейінгі аралықта негізгі мақсаттар қатарында:
•энергия тиімділігін арттыру;
•қалдықтарды қайта өңдеу үлесін 40 пайызға жеткізу;
•экологиялық таза көліктер үлесін көбейту;
•жасыл қаржы құралдарын дамыту міндеттері бар.
2024 жылдың соңындағы мәліметке сүйенсек, елімізде жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) арқылы өндірілген электр қуатының көлемі 5,2 миллиард киловатт-сағатты құраған. Бұл 2019 жылмен салыстырғанда екі есеге көп. Қазір Қазақстанда 150-ге жуық күн, жел және су электр станциялары жұмыс істейді. Оның ішінде ең ірілері – Жамбыл облысындағы «Бурное солар» күн электр станциясы мен Қарағандыдағы «Ereymentau Wind Power» жел паркі.
Жасыл экономиканың дамуы тек энергетикамен шектелмейді. Қалдықтарды қайта өңдеу саласында да айтарлықтай ілгерілеу бар. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің дерегінше, 2025 жылы тұрмыстық қалдықтардың 45 пайызы қайта өңделеді деп күтілуде (2020 жылы бұл көрсеткіш 28% болған). Қазірдің өзінде 200-ден астам өңдеу кәсіпорны жұмыс істейді.
Мысал ретінде Алматы мен Астанадағы «KazRecycleService» және «GreenWaste» компанияларын атауға болады. Олар пластик, қағаз және металл қалдықтарын сұрыптап, қайта өңдеу арқылы жыл сайын мыңдаған тонна шикізатты өндіріс айналымына қайта қосып отыр. Бұл тек экологиялық емес, экономикалық пайда әкелетін бағытқа айналды.
Жасыл экономикаға көшу тек мемлекеттің емес, қоғамның ортақ жауапкершілігі. Осы бағытта экологиялық мәдениет пен сананы қалыптастырудың рөлі ерекше. 2024 жылы Білім және ғылым министрлігі мектеп бағдарламасына «экологиялық мәдениет негіздері» пәнін пилоттық түрде енгізді. Бұл бастама оқушыларға табиғатты қорғау мен экологиялық тұрмыс салтын үйретуге бағытталған.
Бұдан бөлек, қоғамдық ұйымдар мен волонтерлік қозғалыстар да белсенділік танытып келеді. Мысалы, «Eco Network» экологиялық қауымдастығы еліміз бойынша «Планета сенен басталады» атты акция өткізіп, тек бір айда 100 тоннадан астам пластик қалдықтарын жинап, қайта өңдеуге жіберген.
Осы деректер Қазақстанда жасыл экономиканың дамуы тек үкіметтік бастамалармен емес, азаматтық қоғам мен бизнес өкілдерінің белсенділігімен де қолдау тауып отырғанын көрсетеді.
Қазақстанда соңғы жылдары іске асқан нақты жобалар осының айқын дәлелі. Мәселен, 2024 жылы іске қосылған Жамбыл облысындағы 100 МВт қуаттылықтағы күн электр станциясы жыл сайын 150 мың тоннадан астам көмірқышқыл газын атмосфераға шығарылудан сақтайды. Ал Ақмола облысындағы Ерейментау жел электр станциясы аймақтың электр энергиясына деген қажеттілігінің 20 пайызын қамтамасыз етіп отыр.
Сонымен қатар, 2025 жылы Маңғыстау облысында іске қосылуы жоспарланған теңіз суын тұщыландыратын экологиялық зауыт – өңірдің тұрақты дамуындағы маңызды жоба. Зауыт тәулігіне 50 мың текше метр су өндіре алады және бұл энергияның баламалы көздері арқылы жұмыс істемек.
Жасыл қаржы жүйесі және инвестициялық бағыт
Жасыл экономиканы дамыту тек технология емес, қаржылық саясатты қайта қарауды да талап етеді. Осы бағытта Қазақстанда «жасыл облигациялар» нарығы қалыптаса бастады. 2024 жылы Астана халықаралық қаржы орталығының (AIFC) алаңында жалпы құны 300 миллион АҚШ долларын құрайтын экологиялық жобаларға арналған облигациялар шығарылды.
Мұндай жобаларға негізінен энергия тиімді ғимараттар салу, электр көліктерін енгізу және қалдықтарды қайта өңдеу инфрақұрылымын дамыту кіреді. Бұл тәжірибе – дамыған елдер үлгісіне сәйкес жасыл жобаларды қаржыландырудың тұрақты моделі.
Дүниежүзілік банктің мәліметінше, Қазақстан жасыл қаржы жүйесін дамыту көрсеткіші бойынша Орталық Азияда бірінші орында, ал ТМД елдері арасында алғашқы үштікке кіреді. Бұл – елдің экологиялық реформаларды экономикалық саясатпен ұштастыра бастағанының көрінісі.
Халықаралық тәжірибе
Жасыл экономика моделі бүгінде әлемнің 100-ден астам елінде түрлі деңгейде енгізілген. Мысалы, Германияда жаңартылатын энергия көздері 2025 жылы елдің жалпы энергетикалық балансындағы үлесін 60 пайызға жеткізуді көздеп отыр.
Оңтүстік Кореяда «Green New Deal» бағдарламасы аясында экологиялық инновацияларға 50 миллиард доллардан астам инвестиция бөлінген.
Қазақстан бұл елдердің тәжірибесін өз жағдайына бейімдеп енгізіп келеді. Мәселен, Нұр-Сұлтан қаласында «Smart City» жобасы іске асырылуда. Онда энергия үнемдейтін көше шамдары, электронды қоқыс контейнерлері мен ауа сапасын бақылайтын датчиктер орнатылған. Бұл жүйе жыл сайын қала энергиясының 15 пайызын үнемдеуге мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығындағы жасыл технологиялар
Жасыл экономиканың маңызды бағыттарының бірі – агроэкологиялық тұрақтылық. Қазақстан аумағының басым бөлігі ауыл шаруашылығына арналған, сондықтан табиғатты тиімді пайдалану ауылдың болашағына тікелей әсер етеді.
Соңғы жылдары ауыл шаруашылығында тамшылатып суару, органикалық тыңайтқыштар мен биологиялық қорғау құралдарын қолдану кеңінен дамуда. 2024 жылы елімізде экологиялық таза өнім өндіретін 300-ден астам шаруашылық тіркелді. Мысалы, Түркістан облысындағы «Green Valley» агрофирмасы тыңайтқышсыз органикалық көкөніс өсіру арқылы Германия мен БАӘ-ге экспорт көлемін арттырған.
Сонымен қатар, Павлодар облысында іске қосылған биогаз қондырғысы фермерлерге қалдықтарды энергия көзі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл жоба арқылы ферма айына 30 мың киловатт-сағат электр энергиясын өз күшімен өндіреді.
Қалдықсыз өндіріс және энергия үнемдеу
Жасыл экономиканың тағы бір маңызды тетігі – өндірістегі қалдықсыз технологиялар. «АрселорМиттал Теміртау» компаниясы соңғы үш жылда өндірістік қалдықтарды қайта өңдеу арқылы 120 мың тонна шикізатты қайта өндіріс айналымына енгізген.
Сондай-ақ, Шымкент мұнай өңдеу зауыты экологиялық стандарттарға сәйкестендіріліп, энергияны 12 пайызға үнемдеуге қол жеткізді.
2025 жылға қарай еліміздегі барлық ірі кәсіпорындардың экологиялық менеджмент жүйесін енгізуі міндетті болады. Бұл талап Еуропалық Одақ стандарттарына сәйкес келетін жаңа ұлттық нормаларға енді.
Жасыл экономиканың дамуы тек технологиялық жетістіктермен өлшенбейді. Бұл ең алдымен, қоғамдық сана мен экологиялық мәдениеттің деңгейімен анықталатын үдеріс. Егер қоғам табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды өз өмір салтының бөлігіне айналдырмаса, кез келген мемлекеттік бағдарлама толық нәтиже бермейді.
Экологиялық мәдениет және жауапкершілік
Соңғы жылдары Қазақстанда экологиялық мәдениетті арттыру бағытында маңызды бастамалар жүзеге асып келеді. 2024 жылы «Таза Қазақстан» республикалық акциясына 1 миллионнан астам азамат қатысқан. Бұл – қоғамның табиғатты қорғауға деген белсенді ұстанымының айғағы.
Жыл сайын елімізде өткізілетін «Эко-жәрмеңке», «Green Weekend» және «Пластиксіз бір күн» сияқты шаралар адамдардың экосана қалыптастыруына үлкен үлес қосуда.
Экологиялық мәдениет тек сенбілікпен шектелмеуі тиіс. Ол адамның күнделікті өмірінде көрініс табуы қажет. Мысалы, тұрмыста қалдықты сұрыптау, қағазды үнемдеу, суды артық пайдаланбау – ұсақ көрінгенмен, үлкен нәтижеге жеткізетін қадамдар.
Зерттеулерге сәйкес, егер Қазақстан халқының тек 10 пайызы қалдықты сұрыптау мәдениетін ұстанса, жылына 300 мың тоннаға жуық тұрмыстық қалдық қайта өңделер еді. Бұл табиғатты қорғаумен қатар, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және экономикалық айналымға миллиардтаған теңге пайда әкеледі.
Білім мен тәрбиенің рөлі
Жасыл экономиканы дамытудағы басты инвестиция – бұл адам капиталына салынған инвестиция. 2024 жылдан бастап мектептер мен жоғары оқу орындарында экологиялық білім берудің жаңа стандарттары енгізілуде. Мәселен, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Satbayev University және Astana IT University оқу орындары өз бағдарламаларына «Тұрақты даму» пәнін қосқан.
Бұл пәндер арқылы студенттер экологиялық жобаларды басқару, энергия тиімділігін арттыру, жасыл бизнес моделін құру сынды практикалық білім алады. Осындай бастамалар болашақ мамандардың экологиялық жауапкершілігін арттырып, елдің ұзақмерзімді дамуына негіз қалайды.
Бұдан бөлек, балабақшалар мен мектептерде экологиялық әдеттерді қалыптастыруға бағытталған түрлі жобалар іске асуда. «EcoKids» бағдарламасы арқылы балалар табиғатпен достық қатынас орнатуды ойын түрінде үйренеді. Бұл – жас ұрпақтың бойында экологиялық ойлаудың қалыптасуының алғашқы қадамы.
Қоғам мен бизнес серіктестігі
Жасыл экономика – тек мемлекеттік бастама емес. Бүгінгі таңда ірі бизнес өкілдері де экологиялық жауапкершілікке бет бұрды. «Kaspi.kz», «Kcell» және «Air Astana» компаниялары өз қызметінде көміртегі ізі мен қағаз тұтынуды азайту жобаларын іске асырып отыр. Мысалы, Kaspi.kz 2024 жылы электронды чек жүйесін енгізу арқылы жылына 2 мың тоннадан астам қағаз үнемдеген.
Сонымен қатар, «Samruk-Kazyna» қоры 2025 жылға дейінгі даму стратегиясына экологиялық тиімділік көрсеткішін енгізді. Яғни енді әр еншілес компания өз табысы мен экологиялық әсерін қатар бағалайды. Бұл тәсіл экономика мен экология арасындағы теңгерімді қамтамасыз етеді.
Болашаққа бағытталған саясат
2025 жылдан кейін Қазақстанның «Жасыл экономика – 2030» жаңа стратегиялық кезеңі басталады деп күтілуде. Онда климаттың өзгеруіне бейімделу, су қауіпсіздігі және көміртегі бейтараптығына көшу мәселелері басты басымдықтардың бірі ретінде айқындалады.
Сарапшылардың пікірінше, еліміз 2060 жылға қарай толық көміртегі бейтарап мемлекетке айналуды көздеп отыр. Бұл мақсатқа жету үшін өнеркәсіп, көлік, ауыл шаруашылығы және энергетика салаларында жүйелі реформалар қажет.
Мысалы, Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) Қазақстандағы жасыл жобаларға 2024 жылы 200 миллион еуродан астам инвестиция бөлген. Бұл қаражат негізінен жаңартылатын энергия көздері мен экологиялық инфрақұрылымға бағытталуда.
Жасыл экономика жай ғана экологиялық бағдарлама емес, бұл адамзат өркениетінің жаңа даму философиясы.
Ол табиғат пен экономиканы қарама-қарсы қоймай, үйлестіре дамытудың жолын ұсынады. Қазақстан осы бағытта айтарлықтай жетістіктерге жетіп отыр: жаңартылатын энергия көздері көбейіп, экологиялық мәдениет қалыптасып, жасыл қаржы жүйесі дами бастады.
Бірақ ең маңыздысы қоғамның экологиялық жауапкершілігі мен өмір салтының өзгеруі. Әрбір азаматтың табиғатты қорғауға қосқан үлесі – елдің болашағына қосқан үлесімен тең.
Тұрақты болашақ – табиғатты құрметтеуден, ал жасыл экономика – сол болашаққа апарар сенімді көпір.
