Тіл – адамзаттың жүрегі, ойдың қантамыры, рухтың киесі. Ол – тек сөздердің тізбегі емес, халықтың тарихы мен мәдениеті, арман-мұратының айнасы. Қазақ тілі – ұлттық болмысымыздың діңгегі. Тіліміз Абайдың даналық сөздерімен нұрланған, Жамбылдың жырларымен қуаттанған, Махамбеттің отты дастанымен қайнап шыққан қасиетті қазына.
Бүгінде сол тіл ғасырлар қойнауынан келіп, жаңа дәуірдің қақпасында жасанды интеллектпен (ЖИ) бетпе-бет тұр. Екеуі тоғысса, жаңа өркениет туа ма? Әлде бір-біріне қайшы келіп, жарығын бәсеңдете ме?
Қазақ тілі – түркі тілдерінің нәзік әуені, сахараның шексіз кеңістігімен үндес, шығыс даналығын бойына сіңірген, әлемнің ілімін қабылдай білген тіл. Ол – қарапайым байланыс құралы ғана емес, ойдың қанаты, жанның терең сырласы. Жастардың әлеуметтік желілерде латын әрпімен қысқа хабарламалар жазуы, ағылшын контентінің үстемдігі – бәрі ұлттық тілдің болашағына көлеңке түсіреді. Бірақ дәл осы тұста жасанды интеллектің мүмкіндіктері қазақ тіліне жаңа тыныс бере алады.
Жасанды интеллект – адам ойының ғажайып көшірмесі. Ол ақпаратты талдап, үйреніп, шығармашылыққа да еліктей алады. 1956 жылы Дартмут семинарында басталған идея бүгінде ChatGPT секілді модельдер арқылы өміріміздің бөлінбес бөлігіне айналды. Ағылшын, испан сияқты жоғары ресурсты тілдер ЖИ үшін еркін өріс болса, қазақ тілі аз қамтылған тілдердің қатарында. Бай морфологиясы бар, жұрнақтары сан алуан қазақ тілін ЖИ-дің үйренуі оңай емес. Бірақ бұл қиындық – біздің артықшылығымыз да. ЖИ қазақ тілін сақтаудың жаңа тетігіне айнала алады. Бұрынғы заманда ақындар жырын халық жадында сақтаса, бүгінде ЖИ – соның заманауи нұсқасы. Қазақстанда «QazGPT» сияқты жобалардың пайда болуы – осы бағыттағы үмітті қадам. Бұл жүйелер Абайдың «Қара сөздерін» түсіндіріп, Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігінен» тәлім беріп, сирек қолданылатын сөздерді тірілтеді. Мәселен, аймақтық диалектілер, шөп атаулары, балықшы терминдері ЖИ базасында сақталып, болашақ ұрпаққа жеткізілуі мүмкін. ЖИ білім беру саласында да қолданыс таба алады: ол оқушыларға Мұқағали Мақатаевтың поэзиясын талдап беріп, виртуалды ұстазға айналады. Аударма саласында да қазақтың ұлы туындыларын әлемге танытудың жаңа құралы.
Дегенмен, бұл тоғысу тек жеңіс жолы емес. ЖИ – білімді қайталай алады, бірақ даналыққа ие емес. Қазақтың мақал-мәтелдерінің рухани күші алгоритмде жоғалуы мүмкін. Сондықтан ЖИ-ды қолдануда адамдық түзету, ұлттық сүзгі қажет. Этикалық мәселелер де бар. Егер дұрыс бағытталмаса, ЖИ қазақ қоғамындағы ескі стереотиптерді күшейтуі ықтимал. Осы орайда жауапкершілік – мемлекет пен қоғамда. Лингвистер мен IT мамандар бірігіп, ұлттық дерекқорды толықтыруы керек. Университеттерде «ЖИ және тіл» мамандықтарын ашу – болашақтың аманаты.
Мемлекеттік тіл мен жасанды интеллект – екі түрлі әлем. Бірақ ортақ мақсатқа қызмет етеді. Егер біз ЖИ-ді дұрыс бағыттасақ, қазақ тілі ғасырлардан жеткен мәңгілік жарығын жоғалтпайды, қайта жаңа заманның үніне айналады. Абайдың сөзімен айтсақ: «Адамның адамшылығы – тілінде». Жасанды интеллект – сол адамшылықтың жаңа көрінісі ғана. Ал оны ұлттық рухпен байытып, әдеби дәстүрмен толықтыру – біздің қолымызда. Тіліңді ЖИ-ге үйрет, тарихыңды сұрат, жырыңды жаздыр. Сонда қазақ тілі – өшпес ән, үзілмес дастан болып қала береді.
Азина МҰХТАРҚЫЗЫ,
Көксу аудандық «Тіл» оқу-әдістемелік филиалының меңгерушісі
