Қоғамның тұрақты дамуы мен мемлекеттің өркендеуі ең алдымен адами капиталдың сапасына тікелей байланысты. Адами капиталдың басты көрсеткіші – дені сау, білімді, белсенді, әлеуметтік жауапкершілігі жоғары азаматтар. Бұл тұрғыдан алғанда, жас ұрпақтың денсаулығын сақтау мен нығайту – елдің стратегиялық дамуының маңызды бағыты. Денсаулығы мықты ұрпақ – мемлекеттің экономикалық қуатын арттыратын, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін, мәдени және рухани құндылықтарды жалғастыратын негізгі күш. Сондықтан мемлекет тарапынан жастардың денсаулығына ерекше назар аударылып, бұл бағытта кешенді саясат жүргізілуі тиіс.
Қазақстанда соңғы жылдары денсаулық сақтау саласында жүйелі реформалар қолға алынды. Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесі енгізіліп, әрбір азаматтың, соның ішінде балалардың медициналық қызметке қолжетімділігі артты. Алғашқы медициналық-санитарлық көмекті жетілдіру, ауылдық жерлерде жаңа дәрігерлік амбулаториялар мен фельдшерлік-акушерлік пункттер ашу арқылы шалғай аймақ тұрғындарына сапалы медициналық қызмет көрсету мүмкіндігі кеңейді. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, соңғы бес жылда ауылдық өңірлерде 400-ден астам жаңа медициналық нысан пайдалануға берілді. 2024 жылы ғана Алматы облысында 18 жаңа медициналық пункт ашылып, 30 мыңнан астам ауыл тұрғыны алғашқы медициналық көмекке жақын орналасу мүмкіндігіне ие болды.
Балалардың денсаулығын қорғауда профилактикалық тексерулердің рөлі зор. Республикалық деңгейде жүргізілетін скринингтік бағдарламалар арқылы көз, жүрек, тыныс алу жүйесі, эндокриндік аурулар секілді дерттер ерте кезеңде анықталады. Мысалы, 2024 жылы Қазақстан бойынша 3 миллионға жуық бала профилактикалық тексеруден өткен, олардың 8 пайызына қосымша медициналық бақылау тағайындалған. Бұл деректер ерте диагностика мен емнің тиімділігін арттырады. Түркістан облысында жүргізілген тексерулер нәтижесінде 5 мыңнан астам балада көру қабілетінің бұзылуы анықталып, дер кезінде түзету жұмыстары жүргізілді.
Білім беру ұйымдарында денсаулықты сақтау шаралары жүйелі түрде жүзеге асуы керек. Мектепке дейінгі мекемелерден бастап жоғары сыныптарға дейін балалардың қозғалыс белсенділігін қамтамасыз ету – басты міндет. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымдарына сәйкес, 5–17 жас аралығындағы балалар күніне кемінде 60 минут қарқынды физикалық белсенділікпен айналысуы қажет. Осыны ескере отырып, Қазақстанда “Спорттық секция – әр балаға” жобасы іске қосылды. Бұл бастама аясында ауылдық және қалалық мектептерде түрлі спорт түрлері бойынша үйірмелер тегін ұйымдастырылып, 2024 жылы 500 мыңнан астам бала спортпен тұрақты түрде айналысуға мүмкіндік алды. Мысалы, Қарағанды облысында бұл жоба нәтижесінде 300-ден астам жаңа спорт секциясы ашылып, олардың ішіне футбол, волейбол, қазақ күресі және жүзу үйірмелері кірді.
Салауатты өмір салтын қалыптастыру – дені сау ұрпақ тәрбиесінің маңызды бөлігі. Бұл тек физикалық белсенділікті арттыру ғана емес, зиянды әдеттерден бас тарту, дұрыс тамақтану және психологиялық саулықты сақтау мәдениетін қалыптастыруды да қамтиды. Қазақстанда жасөспірімдер арасында темекі шегудің, алкоголь мен энергетикалық сусындарды тұтынудың алдын алу бағытында кең көлемде ақпараттық науқандар жүргізілуде. “Салауатты Қазақстан” бағдарламасы аясында мектептер мен колледждерде дәрістер, тренингтер, спорттық фестивальдер ұйымдастырылып, жастардың белсенді өмір салтына қызығушылығы артып келеді. 2023 жылы республика бойынша 1 миллионнан астам оқушы салауатты өмір салтына арналған іс-шараларға қатысқан.
Дұрыс тамақтану мәдениеті де ұрпақ денсаулығының негізгі тіректерінің бірі. Балалар ағзасының өсуі мен дамуы тікелей тағам құрамына байланысты болғандықтан, мектеп асханаларында салауатты мәзір қалыптастыру маңызды. Соңғы жылдары мектептерде фастфуд өнімдерін сатуға тыйым салынып, тәтті газдалған сусындардың орнына табиғи шырындар мен таза су ұсыныла бастады. Денсаулық сақтау министрлігінің 2024 жылғы дерегіне сәйкес, мектеп оқушыларының шамамен 12 пайызы артық салмақтан зардап шегеді. Бұл мәселені шешу үшін ата-аналар мен мұғалімдердің бірлескен жұмысы қажет, себебі дұрыс тамақтану әдеті отбасыдан басталады. Мысалы, Ақтөбе облысында “Дұрыс тамақтан – денің сау болсын” жобасы аясында 20 мыңнан астам ата-анаға пайдалы ас мәзірін құру бойынша семинарлар өткізілген.
Қоршаған ортаның сапасы да жас ұрпақтың денсаулығына елеулі ықпал етеді. Экологиялық жағдайы нашар аймақтарда тұратын балалардың тыныс алу мүшелері ауруларына, аллергияға, иммундық жүйенің әлсіреуіне бейімділігі жоғары. Осыған байланысты Қазақстанда “Жасыл Қазақстан” ұлттық жобасы қолға алынып, ел аумағында 2025 жылға дейін 2 миллиард ағаш отырғызу жоспарланған. Бұл бастама ауаны тазартуға, климатты жақсартуға және халық денсаулығын нығайтуға оң әсер етеді. Сонымен қатар, таза ауыз су мәселесін шешу үшін “Ақбұлақ” бағдарламасы іске асырылып, 2024 жылдың соңына қарай орталықтандырылған сумен қамтылған ауылдар үлесі 96 пайызға жетті.
Менталдық денсаулық мәселесі де назардан тыс қалмауы керек. Соңғы жылдары жасөспірімдер арасында күйзеліс, уайымшылдық, әлеуметтік оқшаулану секілді проблемалар жиілеп отыр. Бұл жағдайдың алдын алу үшін білім беру ұйымдарында психолог мамандардың санын көбейту, ата-аналарға арналған психологиялық сауаттылық курстарын енгізу, балалардың эмоционалдық интеллектін дамыту бағдарламаларын іске асыру маңызды. 2023 жылы “Жастардың психологиялық саулығын қолдау” жобасы аясында 200 мыңнан астам оқушы мен студент психологиялық тренингтерден өтті. Мысалы, Шығыс Қазақстан облысында бұл бағдарлама аясында 300 мектепте психолог кабинеттері толық жабдықталып, оқушыларға тегін психологиялық кеңес беру жүйесі жолға қойылды.
Дені сау ұрпақты қалыптастыруда отбасының орны ерекше. Ата-ананың өмір салты, күнделікті әдеттері, балаға деген қамқорлығы оның физикалық және психологиялық дамуына тікелей әсер етеді. Отбасында спортпен айналысу дәстүрін қалыптастыру, табиғат аясында белсенді демалыс ұйымдастыру, салауатты тамақтану үлгісін көрсету – болашақ ұрпақтың денсаулығына қосылған маңызды үлес. Бұл ретте ата-аналардың өздері де денсаулығына жауапкершілікпен қарап, балаларға үлгі болуы қажет.
Мемлекет тарапынан жастардың денсаулығын қорғау және нығайту кешенді саясат арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Бұл саясаттың негізгі бағыттары – медициналық қызметтің қолжетімділігін арттыру, профилактикалық шараларды күшейту, білім беру жүйесінде салауатты өмір салтын насихаттау, спорт инфрақұрылымын дамыту, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және психологиялық қолдау жүйесін жетілдіру. Ұрпақтың физикалық, менталдық және әлеуметтік саулығын қамтамасыз еткен мемлекет қана болашақта тұрақты дамуға қол жеткізе алады.
Дені сау ұрпақ тәрбиелеу – мемлекеттің стратегиялық басымдығы. Өйткені ұлттың болашағы тек экономикалық көрсеткіштермен емес, халқының денсаулық деңгейімен де өлшенеді. Бала дүниеге келген сәттен бастап оның физикалық, психологиялық және әлеуметтік дамуына барлық жағдай жасалуы тиіс. Бұл ретте отбасылық тәрбиенің орны ерекше. Ата-ана баланың тамақтану дағдысына, ұйқы тәртібіне, қозғалыс белсенділігіне және психологиялық жағдайына жауапкершілікпен қарауы қажет. Қазіргі таңда ата-ананың спортпен айналысуы мен дұрыс тамақтануы балалардың өмір бойғы әдеттеріне тікелей әсер ететіні ғылыми тұрғыда дәлелденген. Мемлекет осы бағытта ата-аналарға арналған ағартушылық бағдарламаларды кеңейтіп, отбасылық медицина жүйесін дамытуы керек. Бұл тәжірибе дамыған елдерде кеңінен қолданылады және әр отбасының жеке дәрігері балалардың денсаулық тарихын қадағалап отырады.
Медицинадағы басты қағиданың бірі – емдеуден гөрі алдын алу әлдеқайда тиімді. Қазақстанда балалардың жыл сайынғы профилактикалық тексеруден өтуі заңмен бекітілгенімен, кейбір аймақтарда бұл толық көлемде жүзеге аспай отыр. Сондықтан шалғайдағы ауылдарға мобильді медициналық кешендерді көбейту маңызды. Мұндай кешендер арнайы жабдықталған көліктер арқылы ауылдарға барып, балаларға толық медициналық тексеру жүргізеді. Қызылорда облысында 2024 жылы іске қосылған 18 мобильді кешен бір жыл ішінде 25 мыңнан астам баланы тексерістен өткізіп, олардың арасында жүрек ақаулары, көру қабілетінің төмендеуі және басқа да ауруларды ерте анықтауға мүмкіндік берді. Мұндай тәсіл уақытында ем қабылдауға және асқынудың алдын алуға жол ашады.
Ауыл мен қала арасындағы денсаулық деңгейіндегі теңсіздік – бүгінгі күннің өткір мәселесі. Қалаларда медициналық орталықтар мен спорт инфрақұрылымы жеткілікті болғанымен, ауылдық жерлерде мұндай мүмкіндіктер шектеулі. Бұл – балалардың дене дамуына, спортпен шұғылдануына, дұрыс тамақтануына тікелей әсер етеді. Мұндай алшақтықты азайту үшін «Ауыл дәрігері» жобасын кеңейтіп, ауыл мектептеріне спорт жаттықтырушыларын, диетологтарды және психологтарды тарту қажет. Түркістан облысында пилоттық түрде іске асқан «Ауыл спорт клубы» бағдарламасы ауыл балаларының спорттық жарыстарға қатысу көрсеткішін 40 пайызға арттырған. Бұл тәжірибе басқа өңірлерде де қолданылса, ауыл жастарының денсаулығын жақсартуға мүмкіндік туады.
Дені сау ұрпақты қалыптастыру тек спортпен шектелмеуі тиіс. Балалардың рухани және мәдени дамуы да олардың жалпы саулығына тікелей ықпал етеді. Өнермен айналысу олардың өзін-өзі бағалауын арттырып, стресске төзімділігін күшейтеді. Сондықтан спорттық жарыстарды музыка, би, театр элементтерімен біріктіріп өткізу пайдалы болмақ. Алматыда өткен «Спорт және өнер» фестивалі осының жарқын мысалы. Таңертеңгілік жүгіруден басталған күн түстен кейін балалардың өнер көрсетулерімен жалғасты. Мұндай іс-шаралар олардың жан-жақты дамуына жол ашады және физикалық, психологиялық саулықты бірдей қалыптастырады.
Ұрпақ денсаулығын қамтамасыз ету – қысқа мерзімді жоба емес, ұлттың болашағын айқындайтын ұзақ мерзімді стратегия. Мұндай стратегия бірнеше бағытты қамтуы тиіс: денсаулық сақтау жүйесін жетілдіру, ауыл мен қала арасындағы медициналық қызмет сапасын теңестіру, мектеп медицинасын дамыту, спорт инфрақұрылымын кеңейту, дұрыс тамақтану мәдениетін қалыптастыру, психологиялық қолдауды күшейту. Әр мектепте білікті психологтың болуы, әр ауылда кемінде бір спорт алаңының болуы – бұл жай ғана ұсыныс емес, ұлттық қауіпсіздіктің бір бөлігі. Балалардың дұрыс тамақтануына да баса мән беру қажет. Мектеп асханаларында зиянды тағамдардың орнына дәруменге бай өнімдер ұсынылуы керек.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, дені сау ұрпақ – экономикалық тұрақтылықтың да, ұлттық қауіпсіздіктің де кепілі. Мысалы, Финляндияда балалардың физикалық белсенділігін арттыру мақсатында барлық мектептерде күнделікті таңертеңгілік жаттығу міндеттелген. Жапонияда мектеп асханалары тек пайдалы тағамдар ұсынады және бұл елдегі балалардың артық салмақ көрсеткіші әлем бойынша ең төменгі деңгейде. Қазақстан да осы тәжірибелерден үйреніп, оны жергілікті жағдайға бейімдеп енгізуі тиіс.
Егер мемлекет пен қоғам бірлесе отырып, бала денсаулығын сақтау мен нығайтуға жүйелі түрде күш салса, келешек ұрпақ физикалық тұрғыдан да, рухани тұрғыдан да мықты болып өседі. Бұл өз кезегінде елдің экономикалық әлеуетін арттырып, халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді. Дені сау ұрпақ – мықты мемлекеттің берік іргетасы.
«Жетісу-Ақпарат»
