Бүгінде отандық кино индустриясы үлкен бір «эксперимент» алаңына айналғандай. Бір жағынан – кассалық табыс қуған коммерциялық жобалар, екінші жағынан – хайп пен арзан пиарға негізделген маркетинг. Осы екі ортада ең алдымен таяқ жеп отырған – біздің ана тіліміз бен отбасылық құндылықтарымыз. Сапа мен этика мәселесіне келгенде «әттеген-айлар» шаш етектен.
Қазіргі кино өндірісінде «өнер – ізгілік көзі» деген түсінік ескіргендей көрінеді. Фильм шығар алдында басты рөлдегі актерлердің жасанды түрде жанжалдасуы, ажырасуы немесе жеке басындағы трагедияны жария етуі – қалыпты жағдайға айналды. Біз өнерді бағалауды емес, біреудің өмірін аңдуды бірінші орынға қойып алдық. Продюсерлер көрерменнің осы бір әлсіз тұсын – қызыққұмарлығын шебер пайдаланады.
Рухани дағдарыстың белгісіне айналған кино өзінің көркемдік құнымен емес, соның айналасындағы лас әңгімелермен өтсе, демек, ол туындының ішкі мазмұны бос деген сөз. Біз экрандағы кейіпкерге емес, инстаграмдағы «жанжалға» билет сатып алып жүрміз. Сол арқылы кино өнерін базардағы сауда деңгейіне түсіріп жатырмыз.
Қазақ киносындағы тіл мәселесі – тек грамматикалық қателер емес, ұлттық ойлау жүйесінің бұзылуы. Қазіргі кино тіліне қарап отырып, біздің қоғамның «диагнозын» қоюға болады. Кинода қазақ тілі тек күлкі тудыру үшін немесе ауылдық деңгейді көрсету үшін қолданылатын «тұрмыстық құралға» айналды. Ал салмақты ойлар, бизнес, ғылым немесе қалалық мәдениет міндетті түрде орыс тілімен немесе шұбарланған «шала» тілмен беріледі. Сценарий жазатындардың көбі орысша ойлап, оны қазақшаға сөзбе-сөз аудара салады. Соның салдарынан экраннан қазақтың жанына жат, жасанды сөйлемдер естіледі. Қазақ тілінің бай фразеологизмдері мен мақал-мәтелдері, астарлы әзілдері «короче», «в общем», «типа» деген сияқты паразит сөздердің астында қалып қойды.
«Көрерменге түсінікті тілде сөйлейміз» деген желеумен экранға көшедегі дөрекілік, боқтық пен мәдениетсіздік шықты. Егер кино мәдениетті қалыптастырудың орнына, көшедегі деңгейге түсіп кетсе, онда ол өнер болудан қалады.
Біз «неге сапасыз кино көп?» деп режиссерлерді кінәлаймыз. Бірақ сұраныс бар жерде ұсыныс бар. Хайпқа сеніп, арзан әзілге күліп, тілі шұбар киноға билет алған сайын біз сондай дүниелердің көбеюіне дауыс беріп жатырмыз.
Кино – ұлттың интеллектуалдық келбеті. Егер біз экранда өз тіліміздің қорланғанына, жеке өмірдің саудаға салынғанына бейжай қарасақ, ертеңгі ұрпақ «қазақ болу – осы екен» деп қабылдайтын болады.
Кино өнері хайптан биік туруы тиіс. Шынайы өнер туындысы адамның сезімін оятып, ойын қозғауы керек, ал бізде ол тек «уақыт өткізу» құралына айналған.
Тілді тазарту – сценарий сапасын көтеруден басталады. Пиарды тазарту – актерлік этика мен кәсібиліктен басталады.
Бізге бүгін «қара пиармен» танылатын жұлдыздар емес, қарапайым сөзімен халықтың жүрегіне жол табатын, тілі таза, ойы терең тұлғалар керек. Қазақ киносы – қазақтың жаны. Ал жанды кірлетуге ешкімнің хақысы жоқ.
Наргиз Ибраимова
ЖУ студенті
