Қазақ халқының рухани мұрасы мен ұлттық киім мәдениетінің ерекше үлгісін көрсететін кимешектің де өзіне тән киесі бар. Кимешек – тек киімнің түрі ғана емес, ол қазақ әйелінің өмір жолын, мәртебесін, әдептілігі мен аналық қасиетін бейнелейтін терең мағынаға ие. Ғасырлар өтсе де тарихымыздан қалған тағылымдай қасиетті мұраға айналып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан дәстүріміздің символы болып келеді. Оның әрбір өрнегі, кестесі мен пішіні белгілі бір өңірдің ерекшелігін, халықтың талғамы мен ісмер әйелдердің қолөнердегі шеберлігін байқатады. Кимешек арқылы біз тек сән мен әсемдікті ғана емес, қазақ қоғамындағы отбасы құндылықтарын, ананың орны мен даналығын да көреміз.
Жалпы этнографиялық киімдерде өңірлік, рулық айқын белгілер болады. Кимешектің ерекшелігі, біріншіден ол пішілуі мен тігілуінде. Оның ішінде майда бөліктері, жақ кестелері, жақ кестелерінен кейінгі сыруларының өзіндік сыры бар. Мысалы, екі қатар сыру салынса, жұбайы бар, ал жалаң сыру болса, жары қайтқанын білдіреді. Таңдай кестенің санына қарап қай руға жататыны мен дәрежесін білген. Кимешек ақ бұлдан тігіліп, кеуде, иық, жонды жабатындай тұйық етіп жасалады. Иекті айнала маңдайды жауып тұратын екі жағын «шықшыт» десе, алдын «жақ» деп, ал ұзыншақ болып келіп, арқасына түсер тұсын «құйрықша» деп атайды.
Қазақстанның қолөнершілер одағының мүшесі, этнодизайнер Тілек Сұлтанның зерттеулеріне сүйене отырып, кимешектің жақ үлгілеріне, кестесіне және пішілу үлгісіне қарап әйелдің қай жүзге, қай руға жататынын анықтай аламыз. Мысалы, Ұлы жүз кимешегінің пішілуі өте күрделі болған, бірнеше бөліктен тұрады, төбесіндегі төбелдіріктері де өте күрделі тігілген. Жақтың формасы төртбұрышты, жағы қысқа, қайырылады. Жақ – қызыл, жасыл кестесі мол, күміс қалыптармен әшекейленіп, маржандар қойылса бұл жас келіншектің кимешегі дегенді білдіреді. Жағы қарапайым, кестесі мен әшекейі аздау тігілсе оны сары жақ кимешек деп атайды. Мұны жасы 45-50-ден асқан әйелдер киген. Ал жұбайы өмірден өтсе, жақты толықтай алып, бірыңғай ақ жақты кимешек киген. Оңтүстік өңірде кестені салдыруға шектеу қойған, жақтың айналасына екше деп аталатын жіңішке таспа тартқан. Албан руларының кимешегінде төбелдірігіне дейін түгел маржандап, моншақтап киген. Жетісу өңірінің әйелдері гүлді өсімдіктердің өрнектерін салған. Сонымен қатар зер жіптермен (зергерлер алтыннан жіп шығарып, оны мақта жіппен орап зер жіп шығарған) зер кестелер тіккен. Оны оқалап кестелеу деп атаған. Жібек жіппен баспа техникасымен кестелеген. Ал кейін ХХІ ғасырда конва кесте келген, оны айқыш деп айтады. Кейінгі кимешектерді конвалап кестелеген, өте ұзақ уақыт алатын, көздің нұрын жейтін еңбек. Сондықтан көбінесе кимешектің жақ кестесін кестелеуге көздері жақсы көреді деп жас қыздарға берген. Ұлы жүз кимешектерінің формасы ұқсас болғанымен, үстінен орайтын күндігі ақбоз маталары әр өңірде әр түрлі, өлшемі 7-8 метрден бастап 26 метрге дейін, кей өңірде 40 метрге дейін ораған. Күндікті орау себебі, көшпенді халық болғандықтан түрлі жағдай туындауы мүмкін. Азаматтары жарақат алған кезде бинт орнына қолданған, әйелдер босанып жатса баланы орап алатын жөргек ретінде, жазатайым қаза болып жатқанда кебін ретінде қолданған. Күндікте де әр өңір өзінің рулық ерекшелігіне қарай бір орау формасын қалыптастырған.
Орта жүз руларында ішкі жағынан киетінді кимешек, сыртынан тартатын бөлігін «шылауыш» деп атайды. Кейбір өңірлерде зере жаулық немесе жаулық деп те айтып жатады. Кимешектің жақ кестесі, сыруы, пішілу формалары негізінде бір-біріне жақын, тек үстіндегі шылауыш тартуына, жақ кестесіне салынған өрнектеріне қарап, қай рудың келіні екенін айыратын. Керейлердің кимешегінде сырулары көп, кестесі мол болады. Егер сыруы мол, қызыл жіптен болса жас келіндікі деп біледі. Келінді тіл-көзден, сұқтан сақтасын деген мағынада оң жағына әшекейлеп үкі тағып қояды. Найман руының кимешегінде сыруы жоқ, тек зер жіппен кестеленген, жақ кестесін төмен көкірек тұсына қарай ұзынырақ түсіреді. Қызай руы кимешегінің кестесі мол, өсімдік өрнектері салынған, төбесіне шарбақ түйрегіш тағады. Орта жүз кимешегінің төбелдірігін шығаруы өте қарапайым, бір сайы кимешек, маңдайша көбінесе салына бермейді. Маңдай жағы шылауышпен жабылады. Сол үшін маңдайша, төбелдірігін шығармайды. Төбелдірік шылауыштың төбесінен бөлек дөңгелек кесте тігіп, шетін шашақтап, бөлек төбелдірік деп шылауыштың үстінен қондырады.
Кіші жүз руларында кимешекті көбінесе жаулық деп атайды. Сәукелесінің формасын сақтап, көлемді матаны айналдыра орап ішкі жағынан киізден сырып қалып қойған, сыртынан оралған маталарды басынан түсіп қалмау үшін оқамен, зер таспамен бастырған. Ішкі жағынан кимешек секілді тұйық емес орамал тартып, жағы ашық айқастыра, арт жағынан байлап, үстіне сұлама кимешегін қондырып киген екен. Адай руының жаулығы термелі деп аталған матадан (ол батыс өңірде қолмен тоқылған, қалың болып келеді) бастарына орамал қылып ораған. Оны кимешек сияқты тұйық, бітеу тікпеген, жалпы формасын шығарып, толықтай он екі құлаш орап алатын. Сонымен қатар «ілмері» жаулық деген түрі өте көп кездеседі. Термелі деген матаға оюлары ромбик, үшбұрыш түрінде, өңдері ашық жібек жіппен кестеленген. Жаулық тартысындағы басқа өңірден айырмашылығы маңдайын биік, жалпақ қайырады. Сол жерге киізді сырып қояды екен. Маңдайын биік қылып шекелеріне қарай, шекірейте тарта таққан.
Өз заманында «қасаба» деп аталатын кимешек түрін төре тұқымдары, билік иелерінің әйелдері киген. Өте сәнді баскиім, айналасы оқалар және зерлі шашақтармен көмкерілген. Негізі жаңадан босаға аттаған жас келінге кимешек кигізбеген. Ол алдымен орамалын орап, келіндік міндетін атқаруы тиіс. Кейіннен құрсақ көтеріп, бөбегін аман-есен бауырына басқан соң кішігірім той жасаған. Келіннің енесі мен абысындары арнайы нәзік алқызыл мен жасыл түсті жіптерді пайдаланып тіккізген табиғат символдары көрсетілген кимешекті дайындап, той үстінде келінге кигізген. Кимешек кию «ана атанды» деген дәрежені көрсетеді. Кимешекті күйеуі бар, ұрпағы мол үлкен әжеге жапқызатын.
Кимешек әйелдің денсаулығына пайдалы баскиім. Әйелдің құлағынан, көкрегінен суық өтпейді, денесін жылы ұстауға көмектеседі. Басынан ыстық өткізбейді. Сонымен қатар тазалық белгісі. Кимешектен шаш көрінбейді, тамаққа түсіп кетпейді. Бала емізгенде омырауы жабық тұрады.
Кимешек – өткеннің белгісі ғана емес, ол бүгінгі күні де халқымыздың рухани болмысын айқындайтын асыл мұра. Кимешектің сан түрін көріп, тың мағлұмат алғыңыз келсе М. Тынышбайұлы атындағы тарихи-өлкетану музейіне келіңіз. Музей қорында отыздан астам кимешек түрі сақталуда. Әрқайсысынан тағылым мен өнеге алып қайтуыңызға болады.
Айгүл ӘЛІМБАЕВА
М. Тынышбайұлы атындағы тарихи-өлкетану музейінің аға ғылыми қызметкері
