Қоғамда жиі айтылатын мәселенің бірі – ажырасудың көбеюі, ер мен әйел арасындағы қарым-қатынастың күрделене түсуі. Кезінде «үй болу» адам өміріндегі үлкен жауапкершілік, тұтас бір әулеттің жалғасы саналса, қазір шаңырақ көтеру және оны шайқалтпай ұстау қиындап бара жатқандай. Неліктен?
Бұған бір ғана себепті көлденең тарту дұрыс емес. Тұрмыстық қиындық, қаржылық мәселе, мінездің үйлеспеуі, опасыздық, зорлық-зомбылық, жауапкершіліктен қашу – ажырасуға алып келетін жағдай әртүрлі. Дегенмен олардың ар жағында қоғамдағы үлкен өзгерістер де жатқанын жоққа шығара алмаймыз.
Қазір адамға айналасынан күн сайын бір ғана ой айтылып жатыр: өзіңді таңда, өзіңді сүй, өзіңе жайлы өмір сүр, ешкімге тәуелді болма. Мұның өз алдына дұрыс тұстары бар. Адам өзін құрбан етуге, қорлық пен зорлыққа төзуге міндетті емес. Бірақ осы түсінік шектен шыққанда, отбасының негізі саналатын кешірім, сабыр, ортақ жауапкершілік, бір-біріне бейімделу секілді қасиеттер екінші орынға сырғиды.
Отбасы тек «маған бұл адам не береді?» деген есеппен құрылмайды. Оның тағы бір сұрағы бар: «Мен осы отбасы үшін не бере аламын?». Бабаларымыз «Үйлену оңай, үй болу қиын» деген бір ауыз сөзбен осыны әлдеқашан айтып кеткен. Шаңырақ көтеру – той жасап, ақ көйлек киіп, әдемі суретке түсумен аяқталмайды. Нағыз отбасы сол думаннан кейін басталады.
Қарым-қатынас «контентке» айналды
Әлеуметтік желіні ашсаңыз, ер мен әйелдің қарым-қатынасы туралы ақыл айтушылардан аяқ алып жүре алмайсыз. Бірі әйелге еркекті қалай басқару керектігін үйретеді. Екіншісі ер адамға «әйелге ешқашан әлсіздігіңді көрсетпе» дейді. Үшіншісі «сен ешкімге ештеңе қарыз емессің» деп сендіреді. Осының бәрін тыңдай берген адамның санасында махаббаттың орнына күрес пайда болуы мүмкін. Ер адам әйелден сақтануы керек, әйел ер адамды сынауы керек, кім бірінші сезімін білдірсе – сол әлсіз, кім көбірек жақсы көрсе – сол жеңілген. Сонда екі адам отбасы құру үшін бас қосты ма, әлде бір-бірін жеңу үшін майданға шықты ма?!
Ең қауіптісі – мұндай кеңестерді өмірлік тәжірибесі әлі қалыптаспаған жастар ғана емес, отбасылы, есейген адамдар да қабылдайды. Әлеуметтік желідегі бірнеше минуттық бейне кейде адамның жылдар бойы бірге өмір сүрген жарына деген көзқарасын өзгертіп жібереді. Әрине, психология ғылымын немесе маман көмегін түгел жоққа шығару дұрыс емес. Білікті психолог отбасындағы дағдарыстан шығуға көмектесе алады. Мәселе – ғылыми негізі жоқ, адамның ренішін қоздырып, барлық мәселені «сен одан жақсысына лайықсың» деген бір ғана өлшеммен шешетін кеңесте.
Отбасы – сауда емес
Қазіргі қарым-қатынаста тағы бір қауіпті құбылыс бар. Ер мен әйел кейде бір-біріне тұлға ретінде емес, мүмкіндік ретінде қарай бастайды. «Табысы қанша?», «Маған қандай жағдай жасайды?» сипатындағы сұрақтар «Бізде сезім шынайы ма?», «Мінезіміз қаншалықты үйлеседі?», «Тәрбиесі қандай?» деген сауалдардың орнын басып кеткендей. Әрине, материалдық тұрақтылықтың маңызы бар екені анық. Бірақ адамды тек пайда тұрғысынан бағалау басталған жерде махаббаттың өзі саудаға айналады. Бұл әйелге немесе ерге тән мінез емес. Бір тарап әйелді уақытша көңіл көтерудің құралы деп қабылдаса, екінші тарап ер адамды материалдық қажеттілікті қамтамасыз ететін құрал ретінде көруі мүмкін. Екі жағдайда да адамның қадірі жоғалады. Қазақ дүниетанымында ерлі-зайыптының қарым-қатынасы мұндай есепке құрылмаған. «Екі жақсы қосылса, өлгенінше дос болады» деген түсініктің астарында ер мен әйелдің тек ғашық емес, өмірлік серік болуы жатыр.
Қазақ қоғамында отбасы ешқашан екі адамның ғана мәселесі саналмаған. Ол – ұрпақ сабақтастығы, тәрбие, аманат, жауапкершілік ұғымдарымен астасқан үлкен институт. «Отан – отбасынан басталады» деген сөздің де салмағы осында. Дәстүрлі дүниетанымда неке тек сезімге емес, міндетке де сүйенген. Өйткені сезім өзгеруі мүмкін. Бүгінгі алаулаған махаббат ертең сабырлы сүйіспеншілікке айналады. Ал қиындық келгенде отбасын ұстап қалатын нәрсе – алғашқы кездегі әсерден гөрі құрмет, сенім, жауапкершілік пен ар алдындағы міндет.
Дін де отбасы мәселесіне үлкен жауапкершілікпен қарайды. Исламда ерлі-зайыптының бір-біріне мейіріммен қарауы, аманатқа адал болуы, әділетсіздік жасамауы маңызды қағида саналады. Құранда ер мен әйел арасындағы байланыстың мәні тыныштық, сүйіспеншілік және мейірім ұғымдарымен түсіндіріледі. Бұл жерде дәстүр дегенді әйелдің бәріне үнсіз шыдауы немесе ер адамның үстемдігі деп түсінбеу керек. Зорлықты, қорлауды, опасыздықты «отбасын сақта» деген желеумен ақтау – дәстүр де, имандылық та емес.
Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылы елімізде 45,7 мың неке бұзылған екен. Әсіресе ажырасқандардың 35 пайызы небәрі 1-4 жыл отасқан отбасылардың үлесіне тиеді. Мұндай отбасы дағдарысы бір ғана елдің мәселесі емес. Әлемнің көптеген мемлекетінде некеге тұру жасы ұлғайып, адамдардың отбасын құруға көзқарасы өзгеріп келеді. Кейбір қоғамда жалғыз өмір сүру қалыпты құбылысқа айналды. Себебі, технология қарыштап дамып, сөйлесу мүмкіндігі артқанымен, түсіну қабілеті жетіле қойған жоқ. Мүмкін, біздің заманның парадоксы да осында шығар.
Отбасын қалай сақтаймыз?
Отбасының беріктігін тек заңмен қамтамасыз ету мүмкін емес. Ажырасуды қиындату арқылы бақытты неке жасай алмаймыз. Оның іргетасы әлдеқайда ертерек – адамның тәрбиесінде қаланады.
Ұл балаға тек «мықты бол» емес, жауапкершілік алуды, әйелді құрметтеуді, сезімін сау жеткізуді үйрету керек. Қыз балаға тек «жақсы тұрмысқа шық» емес, өзін құрметтеуді, жар таңдауда эмоцияға ермей, парасатты болуды, отбасы алдындағы жауапкершілікті түсіндіру қажет. Ең бастысы, жастарға отбасының тек романтика емес екенін айтуымыз керек. Үйлену – кейде келісімге келу, кешірім сұрау, тіпті кейде өз дегеніңнен бас тарту, үнсіз қалмай, мәселені отырып сөйлесу. Дей тұрғанмен, кей жағдайда адамның өмірі мен қадір-қасиетіне қауіп төнген қарым-қатынастан кету де дұрыс шешім болуы мүмкін. Сондықтан «қандай жағдай болса да ажыраспау керек» деген түсінікті таңудан аулақпыз.
Ажырасудың көбеюіне тек заман кінәлі деу оңай. Әлеуметтік желіні, батысты, еркектерді немесе әйелдерді кінәлау одан да оңай. Бірақ отбасының тағдыры түптеп келгенде екі адамның күн сайынғы әрекетінен құралады. Махаббат – тек сезім емес, ол – мінез. Сенім де бір күнде пайда болатын дүние емес. Ол күн сайынғы адалдықтан қалыптасады. Ал отбасы – бір рет құрылып, әрі қарай өздігінен өмір сүре беретін жүйе емес. Оған да күтім керек.
Қазақ «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дейді. Демек, берік отбасы туралы әңгімені ажырасқан адамдарды айыптаудан гөрі, келесі ұрпаққа қандай қарым-қатынас үлгісін көрсетіп жүргенімізден бастаған жөн. Бәлкім, бізге жаңа бір «қарым-қатынас формуласының» қажеті жоқ шығар. Ғасырлар бойы адамзатқа белгілі адалдық, ұят, мейірім, сабыр, құрмет, жауапкершілік және кешірім сынды қарапайым қағидаларды қайта еске түсіру жеткілікті болар. Отбасы мықты болса, қоғамның да іргесі оңай сөгілмейді. Себебі, бақытты отбасы бар жерде бақытты балалық шақ, сау көзқарас, өмірге өкпелі емес ұрпақ тәрбиеленеді. Сондай ұрпақтан тұратын елдің болашағы жарқын болары анық.
Айша СЕРІКҚЫЗЫ
