Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздық мәселесі – әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштерінің бірі әрі еңбек нарығының тұрақтылығы мен халықтың әл-ауқатының көрінісі.
Соңғы жылдары елімізде бірқатар әлеуметтік бағдарламалар мен экономикалық реформалар жүзеге асырылғанымен, жұмыссыздық деңгейі қоғам үшін өзектілігін жоймай отыр.
Жұмыссыздық – еңбекке қабілетті адамның жұмыс істеуге деген ықыласы бола тұра, жұмыс таба алмауы. Бұл құбылыс адамның әлеуметтік мәртебесіне, отбасы жағдайына, өмір сүру сапасына және жалпы елдің даму қарқынына тікелей әсер етеді.
Қазақстанда бұл мәселе экономикалық өтпелі кезеңнен кейінгі құрылымдық өзгерістерге, еңбек нарығы мен білім беру жүйесінің арасында үйлесімсіздік болуына, сонымен қатар өңірлік теңсіздікке байланысты қалыптасқан.
Жұмыссыздықпен күрес тек мемлекеттік органдардың емес, бүкіл қоғамның, жеке сектор мен білім беру мекемелерінің де ортақ міндеті болуы қажет. Бұл материалда еліміздегі жұмыссыздықтың жай-күйі, себептері, құрылымы мен түрлері, аймақтар мен әлеуметтік топтар арасындағы ерекшеліктері, жұмыссыздықты азайту бойынша қабылданып жатқан шаралар мен ұсыныстар жан-жақты талданады.
Жұмыссыздықтың мәні мен түрлері
Жұмыссыздық – еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың арасындағы теңгерімсіздіктен туындайтын әлеуметтік-экономикалық құбылыс.
Экономикалық теорияда жұмыссыздықтың бірнеше түрі қарастырылады: фрикциялық, құрылымдық, маусымдық және циклдік жұмыссыздық.
•Фрикциялық жұмыссыздық – адамдардың бір жұмыстан екінші жұмысқа ауысуы немесе еңбек нарығына жаңадан енуімен байланысты. Бұл түрі қысқа мерзімді және табиғи процесс болып саналады.
•Құрылымдық жұмыссыздық – экономикалық құрылымдағы өзгерістерге байланысты мамандықтар мен біліктіліктерге сұраныстың өзгеруі нәтижесінде пайда болады.
•Циклдік жұмыссыздық – экономикалық құлдырау немесе рецессия кезінде пайда болады.
•Маусымдық жұмыссыздық – жылдың белгілі бір мезгілінде кей салаларда жұмыс көлемінің төмендеуімен байланысты (мысалы, ауыл шаруашылығы, туризм, құрылыс).
Қазақстанда ең жиі кездесетіні – құрылымдық жұмыссыздық. Бұл еңбек нарығы мен білім беру жүйесінің арасындағы үйлесімсіздікке байланысты. ЖОО мен колледж түлектерінің бір бөлігі алған мамандығына сәйкес жұмыс таба алмайды, ал кейбір салаларда керісінше, білікті мамандар тапшы.
Аймақтық жұмыссыздық деңгейі
Қазақстанда жұмыссыздықтың аймақтық сипаты да айтарлықтай ерекшеленеді. Мысалы, Астана, Алматы, Шымкент қалаларында жұмыссыздық деңгейі басқа облыстарға қарағанда төмен. Бұл қалаларда ірі жұмыс берушілер мен инфрақұрылымы дамыған, қызмет көрсету саласы кең таралған.
Ал кейбір өңірлерде, әсіресе ауылдық аймақтарда, жұмыссыздық жоғары деңгейде сақталып отыр. Мұндай өңірлерге Маңғыстау, Қызылорда, Жамбыл облыстары жатады. Мұнда жастар арасында жұмыссыздық көрсеткіші орташа деңгейден жоғары.
Аймақтар арасындағы еңбек ресурстарының теңсіздігі, көші-қон үдерісі, инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы және кәсіпкерліктің баяу дамуы – жұмыссыздықтың себептерінің бірі.
Жастар арасындағы жұмыссыздық
Жастар жұмыссыздығы – еліміздің болашағына тікелей әсер ететін маңызды мәселе. 15-28 жас аралығындағы азаматтар арасында жұмыс табу қиындықтары жиі кездеседі.
Басты себептердің бірі – еңбек өтілінің болмауы және тәжірибенің жетіспеушілігі. ЖОО мен колледж бітірген түлектер көп жағдайда еңбек нарығына дайын емес болып шығады.
Сондай-ақ, білім алған мамандықтың сұранысқа ие болмауы да өз әсерін тигізеді. Жастардың біраз бөлігі уақытша, тұрақсыз жұмыстарға орналасып, біліктілігіне сәйкес келмейтін жұмыс істеуге мәжбүр.
Мемлекет тарапынан «Жастар практикасы», «Дипломмен ауылға», «Бастау Бизнес» сияқты бағдарламалар арқылы қолдау көрсетілуде, алайда бұл шаралар жеткіліксіз болып отыр.
Әйелдер арасындағы жұмыссыздық
Әйелдер жұмыссыздығы – гендерлік теңсіздік мәселесімен тығыз байланысты. Көптеген әйелдер жүктілік, бала күтімі немесе отбасылық себептермен еңбек нарығынан уақытша шығып қалып, кейін жұмысқа оралғанда қиындықтарға тап болады.
Ауылдық жерлерде әйелдерге лайықты жұмыс орындарының тапшылығы байқалады. Кейбір салаларда (мысалы, IT, құрылыс, көлік саласы) әйелдердің үлесі өте төмен.
Жұмыс берушілердің белгілі бір жынысқа басымдық беруі, еңбек жағдайларының икемсіздігі және әлеуметтік инфрақұрылымның жетіспеуі – әйелдердің жұмысқа орналасуына кері әсер етеді.
Мемлекеттік саясатта бұл бағытта оң өзгерістер бар: әйелдер кәсіпкерлігін қолдау, гендерлік теңдік бағдарламалары жүзеге асуда.
Жұмыспен қамту бағдарламалары
Қазақстанда жұмыссыздықпен күресу мақсатында түрлі мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда.
«Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы, «Жастар практикасы», «Бастау Бизнес», «Қамқор» жобасы секілді бастамалар азаматтарды жұмысқа орналастыруға бағытталған.
Сонымен қатар «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы арқылы кәсіпкерлікке баулу, қысқа мерзімді курстар ұйымдастыру арқылы жұмыссыз азаматтарды қайта даярлау жүргізіледі.
Бұл бағдарламалар шеңберінде мыңдаған азамат жұмысқа орналастырылып, жаңа мамандықтарды меңгеруде.
Алайда, бұл шаралармен қатар, жұмыспен қамтудың тиімділігін арттыру, сапалы жұмыс орындарын ашу және аймақтық ерекшеліктерді ескеру қажет.
Жұмыссыздық – тек экономикалық емес, сонымен қатар әлеуметтік сипаттағы мәселе. Қазақстанда бұл бағытта нақты жұмыстар жүргізілуде, дегенмен, шешімін таппаған күрделі мәселелер де аз емес.
Аймақтық теңсіздік, жастар мен әйелдер арасындағы жұмыссыздық, білікті кадрлардың жетіспеушілігі, еңбек нарығы мен білім беру арасындағы алшақтық – басты назарда болуы тиіс.
Жұмыссыздықпен тиімді күресу үшін кешенді тәсіл қажет: сапалы білім беру, кәсіптік бағдар, өңірлік инфрақұрылымды дамыту, еңбек нарығын цифрландыру және жеке сектордың белсенділігін арттыру маңызды.
Бұл бағытта қоғамның барлық саласының жұмыла әрекет етуі – тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамудың негізі болмақ.
