Конституция – қоғамның қандай құндылықтарды басшылыққа алатынын айқындайтын негізгі құжат. Сондықтан Ата заңға енгізілетін өзгерістер жекелеген баптарды жаңартумен ғана шектелмейді. Оның басты мәні – мемлекеттік басқару жүйесін заман талабына бейімдеу, азамат пен билік арасындағы жауапкершілікті нақтылау және құқықтық кепілдіктерді нығайту. Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституция жобасы Қазақстанның құқықтық және институционалдық дамуының келесі кезеңін айқындауға бағытталған.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қабылданған Конституция мемлекеттіліктің негізін бекітіп, елдегі тұрақтылықты қамтамасыз етуге қызмет етті. Бүгінде қоғамның сұранысы мен заман талабы өзгеріп отыр. Осыған байланысты мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыру, билік тармақтарының жауапкершілігін нақтылау және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктерін жетілдіру қажеттілігі туындайды. Бұл бұрынғы негіздерден бас тартуды емес, оларды жаңа кезеңнің талаптарына сай дамытуды көздейді.
Адам құқығы – басты басымдық
Жаңа Конституция жобасының негізгі бағыттарының бірі – адам құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттің басты басымдығы ретінде бекіту. Бұл қағидаттың маңызы заң қабылдау, мемлекеттік шешімдер шығару және сот төрелігін жүзеге асыру барысында айқын көрінуі тиіс. Өйткені Конституцияның азамат үшін құндылығы оның күнделікті өмірде құқықтарының қорғалуынан байқалады.
«Заң мен тәртіп» қағидаты да осы мақсатпен сабақтас. Заң талаптары баршаға бірдей қолданылып, құқықтық нормалар жүйелі орындалған жағдайда қоғамда сенім қалыптасады. Ал заңдардың айқын әрі болжамды болуы азаматтарға да, кәсіпкерлерге де өз әрекеттерін сенімді жоспарлауға мүмкіндік береді.
Меншік құқығы және қоғамдық жауапкершілік
Мемлекет пен қоғам арасындағы тепе-теңдік меншік құқығына қатысты нормалардан да көрініс табады. Меншіктің әртүрлі нысанын мойындаумен қатар, оны пайдалану қоғамдық мүддеге, өзге адамдардың құқықтарына және қоршаған ортаны қорғау талаптарына қайшы келмеуі керек.
Меншік құқығын қорғау – экономикалық еркіндіктің маңызды шарты. Сонымен бірге оны заң аясында пайдалану жеке мүдде мен қоғамдық жауапкершіліктің үйлесімін қамтамасыз етеді. Осылайша, азаматтардың экономикалық еркіндігі мен қоғам алдындағы міндеттері өзара сабақтасады.
Мемлекеттік институттарды жаңғырту
Конституциялық өзгерістердің тағы бір бағыты – мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру. Бір палаталы Құрылтайға көшу заң шығару үдерісін ұйымдастыруға, өкілді органның қызметін жетілдіруге және депутаттардың қабылданған шешімдер үшін жауапкершілігін арттыруға бағытталған.
Ал Қазақстанның Халық кеңесі қоғамдық пікірді білдіру, азаматтардың ұсыныстарын талқылау және сарапшылық көзқарастарды ескеру үшін қосымша алаң қалыптастыруды көздейді. Мұндай институттардың тиімділігі олардың жұмысының ашықтығына, ұсыныстардың қаншалықты ескерілетініне және қабылданған шешімдердің нәтижесіне байланысты.
Цифрлық кеңістіктегі құқықтарды қорғау
Цифрлық технологиялардың кең таралуы азаматтардың жеке өміріне қол сұқпау, дербес деректерді қорғау және хат-хабар құпиясын сақтау мәселелерін өзекті етіп отыр. Қазіргі жағдайда адам құқықтары дәстүрлі қоғамдық қатынастармен ғана шектелмей, цифрлық кеңістікте де қорғалуы қажет.
Бұл бағытта құқықтық нормаларды заман талабына сай жетілдіру, дербес деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және құқық қолдану тәжірибесін жаңа технологиялық жағдайларға бейімдеу маңызды. Цифрлық ортадағы құқықтық кепілдіктер азаматтардың мемлекетке және қоғамдық институттарға деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
Экологиялық жауапкершілік және тұрақты даму
Қоршаған ортаны қорғау мен келер ұрпақ алдындағы жауапкершілік те мемлекеттің ұзақ мерзімді даму бағдарымен тығыз байланысты. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық тепе-теңдікті сақтау және қоршаған ортаға ұқыпты қарау – бүгінгі қоғамның ғана емес, болашақ буынның да мүддесі.
Экологиялық мәселелерге құқықтық тұрғыдан назар аудару табиғи байлықтарды сақтау мен оларды ұтымды пайдаланудың маңызын арттырады. Бұл ретте конституциялық қағидаттардың нақты заңнамалық тетіктермен және тиімді іске асыру шараларымен қамтамасыз етілуі шешуші мәнге ие.
Қорыта айтқанда, жаңа Конституция жобасының негізгі мақсаты – мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірумен қатар, адам құқықтары, заңдылық және қоғамдық жауапкершілік арасындағы байланысты нығайту. Ұсынылған өзгерістердің нәтижесі олардың іс жүзінде қалай жүзеге асатынына байланысты. Конституциялық қағидаттар азаматтардың күнделікті өмірінде нақты құқықтық кепілдіктерге айналып, мемлекеттік органдардың қызметінен көрініс тапқанда ғана көзделген мақсатқа қол жеткізуге болады.
Аяулым Шынгаева
