Қазір «айшылық алыс жерлерден жылдам хабар алғызған» интернеттің, ұшқан құстай қарыштап дамыған цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің (ЖИ) ғасыры. Жасанды зердені еңбектеген баладан, еңкейген қартқа дейін қолданады. Әсіресе, шешімі қиын есепті шемішкеше шағып, он ойланып жаза алмайтын шығарманы он секундта қыздың жиған жүгіндей етіп дайындап бере қоятын «ChatGPT» оқушылардың көмекшісіне айналды. Салдарынан мектептен үйге берген тапсырманы мимен емес, ЖИ-мен орындайтын балалар көбейді. Ақылды деген құрылғы оқушыны «дайын асқа тік қасық» ұстауға үйретуде. Бұл ұстазды, ата-ана мен оқушыны да толғандыратын мәселе.
Жуырда танысымның үйіне қонаққа бардық. Үйдегі оқушы балалары ақылды телефонға сүліктей жабысып, ішіндегі ақпаратын дәптеріне бұрқыратып көшіріп жазып отыр екен. Арада ұзақ уақыт өтпеді. Екі бала да тау қопарғандай «үй тапсырмасын орындап тастадық, енді телефон ойнауға бола ма?» деп марқая сөйледі. Телефонға телмірген балаларын көрген әкесі: «ЖИ» деген дүние бәле болды. Балалар үй тапсырмасын бізден сұрамай-ақ өз бетінше орындағанымен кітапханаға бармайды. Баяғыда күндіз-түні кітап кеміріп отырушы едік, қазіргілер жарты сағатта барлық пәнді оқып тастайды. Телефон бермейін десең, барлық оқушы жасанды зердемен дайындалады екен», – деп алаңдаушылық білдірді. Бұл жалғыз мысал емес. Студенттер мен мектеп оқушыларының басым көбі үй тапсырмасын нейрожелілердің көмегімен орындап жүр. «ChatGPT» іске қосылғалы бері үй тапсырмасын орындауға келгенде тапқыр студенттер мен оқушылар, «ұлы математиктер» мен қарымды қаламгерлер» қаптап кетті. Оқушылардың еңбектенуді қажет ететін үй тапсырмаларын 3-4 секундта ақылды чат-бот жасап береді. Салдарынан білім ордасы тұрмақ, әр үйде жасанды интеллектке қарсы «соғыс» жүріп жатыр. Оны көріп те, естіп те жүрміз.
Таяқтың екі ұшы болатыны секілді жасанды зерденің де адам баласы үшін пайдалы және зиян тұстары бар. Жасыратыны жоқ, оқу материалдарын жинақтап, әр баланың қабілеті мен жетістігін талдауға ЖИ-дің көмегі көп. Білімгер немесе жас маман өзі таңдаған пәнді не болмаса мамандығына қатысты дүниені тереңдетіп оқу үшін қолданса да, әрине, жасанды зерденің пайдасы ұшаң теңіз. Алайда ұстазың берген тапсырманы интернеттен айна-қатесіз көшіріп, ақпаратты сүзгіден өткізе алмасаң, оның зияны шаш етектен болары анық. Өкініштісі, қазіргі балалар зиянды жағына әуес. Мұны ұстаздар да жиі ескертіп, дабыл қағуда.
– Қазіргі таңда білім беру саласына жасанды интеллект енгізіліп, кеңінен қолданылуда. Жасанды интеллекттің жақсы мүмкіндіктері мен қиындықтары, пайдасы мен зияны да бар. Мұғалімдер оқушыға әртүрлі білім алу жолын ұсынып, сабақ барысында сан алуан әдіс-тәсілді түрлендіріп, оқушы қызығушылығын арттыра алады. Алайда бұл оқушылардың шығармашылық тапсырмаларды орындауға кері әсерін тигізуде. Қазір оқушылардың көбі жасанды интеллект көмегіне жүгініп, ойлану, іздену, зерттеу, зерделеуге уақыт жұмсамайды. Яғни, бала өздігінен ойланып, тапсырманы жан-жақты талдап, саралауға дағдыланбағандықтан, логикалық және сыни ойлау дамуы тежейтіні анық. Бұл жалқаулыққа, жауапкершілікті сезінбеуге алып келеді. Эссе, өлең, әңгіме сияқты шығармашылық жұмыстарды ЖИ берген ақпараттың дұрыс-бұрыстығын зерделемей көшіріп келетіндер де бар. Иә, жасанды интеллект сандық дәуірдегі жаңашылдық. Оның тілін білу – заман талабы. Десе де оны дұрыс, тиімді, шектеулі, сауатты, қажетті жағдайда ғана қолдану керек, – дейді М. Горький атындағы орта мектептің мұғалімі Ләззат Ғалымжанқызы.
Асылында, ЖИ тіл үйренуге, ғылымға терең бойлауға, өзіңді қосымша дамытуға арналған құрал. Нейрожелі берген ақпаратты имандай сеніп, көшіріп баса беру дұрыс емес. Бәлкім, оқушылар жатып ішер жалқау болмас үшін алдымен жасанды интеллекттің рөлін, қалай қолдануды тәптіштеп түсіндіруіміз керек шығар. Әйтпесе, мектепте үй тапсырмасын, жоғары оқу орнында реферат пен дипломдық жұмысын көшіріп жазған студент болашақта қандай маман болмақ?! Бұл – терең ойланатын мәселе
Айдар ҚАЛИЕВ
