Жасанды интеллекттің еңбек нарығына тигізер әсері бүгінгі таңда тек технологиялық емес, терең әлеуметтік-философиялық мәселеге айналып, адамзат баласын екіұдай күйге түсіруде. Бір жағынан, автоматтандыру мен алгоритмдердің қарқынды дамуы өнімділікті арттырып, күнделікті рутиналық жұмыстардан босатады деп үміттендірсе, екінші жағынан, миллиондаған мамандардың нан тауып жүрген кәсібін тартып алады деген үрей басым. Бұл процесс тек зауыттардағы физикалық жұмыс күшін алмастырумен шектелмей, ендігі кезекте интеллектуалды еңбекті, атап айтқанда, заңгерлік кеңес беруді, медициналық диагностиканы, бағдарламалауды және шығармашылық салаларды да қамти бастады. Тарихи тұрғыдан алғанда, өнеркәсіптік төңкерістер әрқашан белгілі бір мамандықтардың жойылуына әкелгенімен, соңында жаңа жұмыс орындарының ашылуына септігін тигізетін, алайда қазіргі жасанды интеллекттің ерекшелігі – оның өзін-өзі үйрету жылдамдығы мен адамның танымдық қабілеттеріне балама бола алуында. Бұрын роботтар тек механикалық әрекеттерді орындаса, қазіргі нейрондық желілер мәтін жазады, сурет салады, күрделі деректерді талдап, стратегиялық шешімдер қабылдайды, бұл өз кезегінде «ақ жағалылар» деп аталатын зиялы қауым өкілдерінің де бәсекеге қабілеттілігін күмән астына қояды.
Экономикалық тұрғыдан қарастырсақ, кәсіпорындар үшін жасанды интеллект – шығындарды азайтудың және қателіктерді минимумға түсірудің таптырмас құралы, өйткені алгоритм шаршамайды, демалмайды және жалақы талап етпейді. Осының салдарынан төмен және орта буын мамандарының атқаратын функциялары біртіндеп цифрлық жүйелерге көшіріле бастауы әбден мүмкін. Дегенмен, бұл жағдай адамның толықтай керексіз болып қалуын білдірмейді, керісінше, еңбек сипатының түбегейлі трансформациялануына әкеледі. Алдағы уақытта «техникалық біліктілік» (hard skills) емес, «жұмсақ дағдылар» (soft skills) – эмоционалды интеллект, сыни ойлау, этикалық таңдау жасау және стандартты емес жағдайларда шешім қабылдау қабілеті жоғары бағаланатын болады. Жұмыссыздық қаупі көбіне өзгеріске бейімделе алмайтын, білімін жаңартуға құлықсыз адамдарға ғана төнеді, ал жасанды интеллектті өзінің көмекшісі, құралы ретінде пайдалана алатын мамандардың құны, керісінше, арта түспек. Бұл ретте білім беру жүйесіне түсетін салмақ та орасан, себебі қазіргі оқу бағдарламалары технологиялық прогрестің қарқынына ілесе алмай жатыр. Мемлекеттер мен ірі корпорациялар үшін басты міндет – халықты жаппай қайта оқыту мен цифрлық сауаттылықты жаңа деңгейге көтеру, әйтпесе цифрлық теңсіздік қоғамдағы әлеуметтік жіктелуді одан сайын тереңдетіп жіберуі мүмкін.
Жасанды интеллектің адамды алмастыруы мәселесінде психологиялық аспектіні де ескеру маңызды, өйткені адам үшін жұмыс тек табыс көзі ғана емес, сонымен бірге өзін-өзі жүзеге асырудың, қоғамға қажеттілігін сезінудің жолы. Егер алгоритмдер барлық маңызды функцияларды өз мойнына алса, адамның өмірлік мақсаттары мен құндылықтар жүйесі қалай өзгеретіні туралы сұрақ туындайды. Болашақта біз адам мен машинаның бәсекелестігін емес, олардың симбиозын көруіміз ықтимал, мұнда техника ең ауыр әрі бірсарынды жұмыстарды атқарады, ал адам шығармашылыққа, ғылыми ізденіске және адамгершілік қарым-қатынастарға көбірек уақыт бөледі. Осылайша, жасанды интеллект жұмыссыздықтың себепшісі емес, адамзаттың эволюциялық дамуының келесі сатысына өтуіне түрткі болатын катализатор ретінде қарастырылуы тиіс. Бұл өтпелі кезеңдегі басты қауіп – технологияның өзінде емес, оны басқару мен реттеудегі құқықтық және этикалық тетіктердің жоқтығында. Сондықтан жұмыс орындарын сақтау стратегиясы тек тыйым салумен емес, адамның табиғи зияты мен жасанды интеллектің мүмкіндіктерін үйлестіретін жаңа еңбек архитектурасын құрумен тікелей байланысты.
Жасанды интеллектің өндірістік және қызмет көрсету салаларына енуі тек жұмыс орындарының қысқаруы емес, сонымен қатар жауапкершілік пен этиканың жаңа парадигмасын қалыптастыруда. Ауыл шаруашылығы сияқты дәстүрлі секторларда ЖИ мен роботтандырылған жүйелер егістікті дрондар арқылы бақылап, топырақтың құрамын дәл анықтап, өнімді жинауды автоматтандыру арқылы адам еңбегін физикалық ауырлықтан арылтады. Бұл жердегі басты мәселе — қарапайым жұмысшының орнын жоғары технологиялық жабдықты жөндейтін немесе алгоритмді басқаратын инженер-технологтың басуында. Осылайша, еңбек нарығындағы сұраныс «қол еңбегінен» «интеллектуалды басқаруға» қарай күрт ауысады, бұл тіпті ең шалғай аймақтардағы кадрлық саясатты қайта қарауды талап етеді. Ақпараттық технологиялар саласының өзінде де ЖИ-дің әсері орасан: қарапайым код жазу функциялары нейрондық желілерге өтіп жатқанда, бағдарламашылардың рөлі жүйелік архитектураны құруға және киберқауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталуда. Бұл технологиялық бәйгеде жеңіске жететін — машина емес, машинаны тиімді пайдаланатын адам.
Мәселенің тағы бір қыры — «алгоритмдік басқару» жүйесінің қалыптасуы, мұнда жұмысшының тиімділігін адам емес, суық есептеулерге негізделген бағдарлама бағалайды. Бұл еңбек қатынастарындағы гуманизм деңгейін төмендетуі мүмкін деген қауіп бар. Сонымен қатар, жасанды интеллектің кең етек жаюы жаһандық экономикада «цифрлық отарлау» қаупін тудырады: технологиялық алпауыт елдер мен дамушы елдер арасындағы алшақтық еселеп артуы мүмкін. Дегенмен, бұл жағдай шығармашылық экономика мен «күтім экономикасының» (care economy) жаңа тынысын ашады. Машина ешқашан науқасқа шынайы жанашырлық таныта алмайды, бала тәрбиесіндегі нәзік психологиялық нюанстарды сезе алмайды немесе өнер туындысына терең философиялық мән бере алмайды. Болашақтың жұмыс нарығында адамзатқа тән қасиеттер — эмпатия, мейірімділік пен қиял — ең қымбат капиталға айналады. Біз куә болып отырған бұл үдеріс адамды жұмыссыз қалдыру емес, оны ескірген, жалықтыратын функциялардан босатып, адамдық болмыстың шынайы әлеуетін ашуға мүмкіндік беретін тарихи трансформация. Осы ретте, мемлекеттердің міндеті — технологияны тежеу емес, адам капиталына инвестиция салу арқылы осы жаңа шындыққа бейімделген, әлеуметтік қорғалған қоғам моделін жасау.
«Жасанды интеллект адамды жұмыссыз қалдыра ма?» деген сұрақ бүгінгі қоғамдағы ең мазасыз, ең көп талқыланатын мәселелердің біріне айналды. Бұл сұрақтың астарында тек технология емес, адамның болашағы, еңбек ұғымының мәні, әлеуметтік әділет, білім мен бейімделу қабілеті жатыр. Бірі жасанды интеллектіні дамудың жаңа кезеңі деп қабылдаса, енді бірі оны жұмыссыздықтың басты себебі ретінде көреді. Шын мәнінде, бұл құбылысқа біржақты жауап беру мүмкін емес, себебі жасанды интеллект тек құрал, ал оның қоғамға әсері оны қалай және кім қолданатынына тікелей байланысты.
Алдымен жасанды интеллектінің не екенін түсініп алу қажет. Жасанды интеллект адамның ойлау, талдау, үйрену, шешім қабылдау қабілеттерін белгілі бір деңгейде модельдейтін технология. Ол мәтін жаза алады, сурет салады, деректерді сараптайды, диагноз қояды, қаржы нарығын болжайды, тіпті адаммен диалогқа түсе алады. Бұрын бірнеше маман атқаратын жұмысты қазір бір ғана алгоритм секундтар ішінде орындай алады. Осы тұста «адам еңбегі артық бола ма?» деген үрей пайда болады.
Тарихқа көз жүгіртсек, мұндай қорқыныш алғаш рет туындап отырған жоқ. Өнеркәсіптік революция кезінде де адамдар машиналар зауытта жұмысшыларды алмастырады деп алаңдады. Кейін компьютерлер пайда болғанда кеңсе қызметкерлері жұмыссыз қаламыз деп ойлады. Бірақ уақыт өте келе бір мамандықтар жойылып, олардың орнына жаңа кәсіптер келгенін көрдік. Жасанды интеллект те дәл осындай үдерісті бастан өткеріп жатыр, тек бұл жолы өзгеріс әлдеқайда жылдам жүріп жатыр.
Қазіргі таңда жасанды интеллект ең алдымен қайталанатын, стандартты, алгоритмге оңай бағынатын жұмыстарға әсер етуде. Мысалы, деректерді енгізу, қарапайым есеп жүргізу, аударма, бастапқы деңгейдегі дизайн, мәтін өңдеу, клиенттерге стандартты жауап беру сияқты қызметтер автоматтандырылып жатыр. Банктерде, колл-орталықтарда, логистика мен өндірісте көптеген операциялар адамсыз атқарыла бастады. Бұл шын мәнінде кейбір адамдардың жұмысынан айырылуына әкелді және әлі де әкелуі мүмкін.
Алайда жасанды интеллект адамның барлық жұмысын толықтай алмастырады деу асыра сілтеу. Себебі технология қаншалықты дамығанымен, ол адамға тән эмоцияны, моральдық жауапкершілікті, интуицияны, мәдени контексті, адамгершілік таңдауды толық игере алмайды. Мысалы, журналистиканың өзінде жасанды интеллект ақпаратты жинап, мәтін құра алады, бірақ оқырманмен эмоционалдық байланыс орнату, қоғамның ішкі тамырын сезіну, әділет пен шындықтың арасындағы нәзік шекараны анықтау әлі де адамға тән қабілет.
Сонымен қатар жасанды интеллект жаңа мамандықтардың пайда болуына жол ашып жатыр. Бұрын мүлде болмаған кәсіптер қазір сұранысқа ие: деректер талдаушысы, жасанды интеллект тренері, алгоритм этикасын бақылаушы, цифрлық өнім менеджері, киберқауіпсіздік маманы, нейрожүйе дизайнері. Бұл мамандықтар тек техникалық білімді ғана емес, аналитикалық ойлауды, жауапкершілікті, креативті талап етеді. Яғни мәселе «жұмыс жоғалады ма?» дегенде емес, «адам жаңа жағдайға бейімделе ала ма?» дегенде тұр.
Ең үлкен қауіп жасанды интеллект емес, оған дайын емес қоғам. Егер білім беру жүйесі ескі қалыпта қалса, егер адамдар өмір бойы оқуға дайын болмаса, егер мемлекет еңбек нарығындағы өзгерістерге дер кезінде жауап бермесе, онда жұмыссыздық расымен де күрделі әлеуметтік мәселеге айналуы мүмкін. Бұл әсіресе жастар мен орта жастағы мамандарға қатысты. Бүгін сұраныста болған кәсіп бірнеше жылдан кейін өзектілігін жоғалтуы әбден мүмкін.
Жасанды интеллект әлеуметтік теңсіздікті де тереңдетуі ықтимал. Оны меңгерген, технологияға қолы жеткен адамдардың мүмкіндігі артып, ал бейімделе алмағандар шетте қалуы мүмкін. Бұл бай мен кедей арасындағы алшақтықты ұлғайтады, аймақтар арасындағы теңсіздікті күшейтеді. Сондықтан жасанды интеллект тек технологиялық емес, әлеуметтік және этикалық мәселе ретінде қарастырылуы тиіс.
Бір қызығы, жасанды интеллект адамның жұмысын азайтумен қатар, оны мағыналы ете алады деген пікір де бар. Рутиналық, шаршататын жұмыстарды машина атқарып, адам шығармашылыққа, стратегияға, қарым-қатынасқа көбірек көңіл бөле алады. Бұл жағдайда еңбек тек табыс көзі емес, өзін-өзі дамыту құралына айналуы мүмкін. Бірақ бұл сценарийдің жүзеге асуы үшін қоғамда саналы саясат, әділ қайта даярлау жүйесі және адам капиталына инвестиция қажет.
Жасанды интеллектіні жау ретінде қабылдау ең оңай, бірақ ең тиімсіз жол. Одан қашу мүмкін емес, оны тоқтату да мүмкін емес. Ең дұрыс ұстаным оны түсіну, бақылау және адам игілігіне бағыттау. Адам өз орнын жоғалтпайды, егер ол тек орындаушы емес, ойлаушы, үйренуші, жауапкершілікті тұлға ретінде қалыптасса. Жасанды интеллект адамның орнын баспайды, бірақ адамды өзгеруге мәжбүр етеді. Ал өзгеріске дайын болу бүгінгі ең басты еңбек дағдысы.
Жасанды интеллектінің еңбек нарығына әсерін тереңірек түсіну үшін оны тек технологиялық жаңалық ретінде емес, өркениеттік бетбұрыс ретінде қарастырған жөн. Себебі бұл құбылыс адамның өзін қалай бағалайтынын, қоғамда еңбек қандай рөл атқаратынын және «пайдалы болу» ұғымының мәнін қайта анықтап жатыр. Бұрын адамды жұмыс арқылы танитын болсақ, қазір сол жұмыс ұғымының өзі өзгеріп барады.
Жасанды интеллект ең алдымен еңбек өнімділігін арттыру құралы ретінде енгізілді. Компаниялар үшін бұл шығынды азайту, уақытты үнемдеу, қателікті төмендету мүмкіндігі. Ал адам үшін бұл кейде қысымға айналады: бұрын бірнеше сағат кететін жұмысты алгоритм бірнеше секундта орындай алғанда, адамның еңбегі арзан әрі қажетсіз болып көрінуі мүмкін. Бұл тек экономикалық емес, психологиялық соққы да. Көп адам өзін қоғамға керек емес сезіне бастайды, кәсіби құндылығына күмәнмен қарайды. Осы тұста жұмыссыздық тек табыс жоғалту емес, тұлғалық дағдарысқа айналуы ықтимал.
Жасанды интеллектінің таралуы еңбек қатынастарының формасын да өзгертіп жатыр. Қашықтан жұмыс, фриланс, жобалық қызмет, уақытша келісімшарттар көбейді. Классикалық «өмір бойы бір мамандық» түсінігі жойылып барады. Адам бірнеше салада қатар жұмыс істеуге, өз дағдысын үнемі жаңартып отыруға мәжбүр. Бұл еркіндік бергенімен, тұрақсыздықты да күшейтеді. Әлеуметтік кепілдіктер әлсіреп, жауапкершілік жеке адамның өз мойнына жүктеледі.
Мемлекеттердің бұл процеске дайындығы әртүрлі. Кей елдер жасанды интеллектіні стратегиялық даму бағытына айналдырып, кадрларды қайта даярлау бағдарламаларын іске асырып жатыр. Ал кей қоғамдарда бұл мәселе тек сөз жүзінде ғана талқыланып, нақты қадамдар жасалмай отыр. Мұндай жағдайда жасанды интеллект экономикалық өсім емес, әлеуметтік шиеленіс көзіне айналуы мүмкін. Жұмыссыздықтың өсуі, мамандықтардың жаппай құнсыздануы, халықтың бір бөлігінің технологиядан шет қалуы қоғамдық наразылықты күшейтеді.
Жасанды интеллект пен адам арасындағы басты айырмашылық жауапкершілік. Алгоритм шешім қабылдағанымен, оның салдары үшін моральдық жауапкершілік алмайды. Ал медицина, құқық, білім беру, журналистика сияқты салаларда шешімнің артында адам тағдыры тұр. Осы себепті жасанды интеллект бұл салаларда көмекші құрал ретінде пайдалы болғанымен, толықтай алмастырушы бола алмайды. Дегенмен бұл шекара нақты емес, ол біртіндеп жылжып келеді. Қоғам осы жылжуды бақыламаса, жауапкершілікті машинаға тапсырып қою қаупі бар.
Тағы бір маңызды мәселе жасанды интеллектінің шешім қабылдаудағы әділеттілігі. Ол адамдар жасаған деректерге сүйеніп үйренеді, ал ол деректерде қателік, біржақтылық, әлеуметтік стереотиптер болуы мүмкін. Нәтижесінде алгоритмдер де сол теңсіздікті қайталайды. Бұл еңбек нарығында дискриминацияның жаңа түрлерін тудыруы ықтимал: жыныс, жас, аймақ, әлеуметтік статус бойынша. Мұндай жағдайда адам жұмыссыз қалмайды, бірақ әділетсіз іріктеудің құрбанына айналады.
Жасанды интеллект шығармашылық салаларға да белсенді еніп жатыр. Музыка, бейне, мәтін, сурет бәрін генерациялай алады. Бұл өнердің қадірін түсіре ме, әлде оны жаңа деңгейге шығара ма деген пікірталас жүріп жатыр. Бір жағынан, креатив саласындағы кей қарапайым қызметтер жойылуы мүмкін. Екінші жағынан, идея, мағына, стиль қалыптастыру сияқты терең қабаттарда адам рөлі сақталады. Мұнда да басты айырмашылық — механикалық өндіру мен саналы ойлаудың арасында.
Жасанды интеллектінің әсері тек қазіргі еңбек нарығымен шектелмейді, ол болашақ ұрпақтың таңдауларына да ықпал етеді. Балалар қандай мамандықты таңдайды, ата-аналар қандай білімді құнды деп санайды, мектептер қандай дағдыға басымдық береді бәрі осы технологияға байланысты өзгеріп жатыр. Егер білім жүйесі тек ақпарат жаттауға негізделсе, жасанды интеллект оны оңай алмастырады. Ал егер ойлау, талдау, коммуникация, этика сияқты қабілеттер дамытылса, адам әрдайым өз орнын табады.
Қоғамда жиі айтылатын «жасанды интеллект адамды жұмыссыз қалдырады» деген пікірдің түп-төркіні қорқынышта жатыр. Бұл қорқыныш белгісіздікпен, өзгеріс жылдамдығымен және бақылаудың әлсіреуімен байланысты. Бірақ мәселені тек үреймен қабылдау оны шешпейді. Ең қауіпті сценарий адамның өзін дамытудан бас тартып, жауапкершілікті технологияға немесе мемлекетке артып қоюы.
Жасанды интеллект еңбекке қатысты сұрақты ғана емес, адамның мәні туралы сұрақты да алға тартып отыр. Егер жұмыс автоматтандырылса, адам өзін қалай жүзеге асырады, қоғамда қандай рөл атқарады, уақытын қалай өткізеді? Бұл философиялық әрі әлеуметтік мәселе. Осы тұрғыдан алғанда жасанды интеллект адамды жұмыссыз қалдыруы мүмкін деген сұрақтың өзі жеткіліксіз. Нақты мәселе адам өзгерген әлемде өз орнын таба ала ма, әлде дайын қалыптарға байланып қала ма дегенде.
Жасанды интеллектінің қоғамға әсерін одан әрі кеңейтіп қарастырсақ, оның ықпалы тек экономикалық немесе кәсіби деңгейде емес, адамның күнделікті өмір салтына, құндылықтар жүйесіне және болашаққа деген көзқарасына дейін жетіп отыр. Еңбек енді тек күн көріс құралы ғана емес, адамның өзін-өзі анықтау тәсілі ретінде қарастырылады. Осы тұрғыда жасанды интеллектінің кең таралуы «адам не үшін жұмыс істеуі керек?» деген сұрақты қайта алға шығарып отыр.
Қазіргі қоғамда өнімділік басты өлшемге айналған. Адамның қаншалықты пайдалы екені, қанша нәтиже бергені бірінші орынға қойылады. Жасанды интеллект осы өлшеммен салыстырғанда адамды әлдеқайда артта қалдырады. Ол шаршамайды, демалыс сұрамайды, эмоцияға берілмейді, бірдей тапсырманы қайта-қайта орындаудан жалықпайды. Мұндай салыстыру адамды өз құндылығына күмәндануға итермелейді. Бұл жерде мәселе технологияда емес, қоғамның адамды тек өнімділік арқылы бағалауында жатыр.
Жасанды интеллектінің енгізілуі еңбек мәдениетін де өзгертуде. Бұрын тәжірибе мен еңбек өтілі басты артықшылық саналса, қазір икемділік, жылдам үйрену, жаңа ортаға бейімделу маңыздырақ бола бастады. Бұл әсіресе аға буын үшін күрделі сынақ. Жасы ұлғайған сайын жаңа технологияны меңгеру қиындайды, ал еңбек нарығы мұндай баяулықты кешірмейді. Нәтижесінде тәжірибелі, бірақ цифрлық дағдысы әлсіз мамандар шеттеп қалуы мүмкін. Бұл ұрпақтар арасындағы әлеуметтік алшақтықты тереңдетеді.
Тағы бір маңызды қыр жасанды интеллект пен еңбектің бағалануы. Егер белгілі бір жұмыс автоматтандырылса, сол саланың жалақысы төмендей бастайды. Ал технологияны басқару, дамыту, бақылау саласындағы мамандардың табысы артады. Бұл еңбек нарығында жаңа иерархия қалыптастырады. Қоғамда «ақылды технологияны меңгергендер» және «орындаушы деңгейде қалғандар» деп шартты түрде бөліну қаупі бар. Мұндай жіктелу әлеуметтік тұрақсыздыққа алып келуі мүмкін.
Жасанды интеллектінің кең қолданылуы адамның жеке өміріне де әсер етеді. Жұмыс пен демалыс арасындағы шекара бұлыңғырланып барады. Алгоритмдер тәулік бойы жұмыс істей алады, ал адам да сол қарқынға ілесуге мәжбүр болады. Бұл күйзеліс, эмоционалдық шаршау, кәсіби күйіп кету сияқты мәселелерді күшейтеді. Кейде технология адамды жеңілдетудің орнына, одан көбірек талап ете бастайды. Бұл парадокс қоғамда жиі байқалады.
Сонымен қатар жасанды интеллект бақылау мен қадағалау құралдары ретінде де қолданылады. Қызметкерлердің өнімділігі, уақытты пайдалану тәсілі, тіпті эмоциялық күйі де цифрлық жүйелер арқылы өлшенуі мүмкін. Мұндай ортада адам өзін еркін сезінбейді, үнемі бақылауда жүргендей күй кешеді. Бұл еңбек қатынастарында сенімнің әлсіреуіне, адам мен жұмыс беруші арасындағы қарым-қатынастың суытуына әкелуі ықтимал.
Жасанды интеллектінің дамуы мәдениет пен тілге де жанама әсерін тигізеді. Егер контент өндірісінің басым бөлігі алгоритмдер арқылы жүзеге асса, біртектілік пайда болуы мүмкін. Ойлау үлгілері стандартталып, ерекше көзқарас сирей бастайды. Бұл әсіресе шағын тілдер мен ұлттық ерекшеліктер үшін қауіпті. Мұндай жағдайда адам тек жұмысшы ретінде емес, мәдени тасымалдаушы ретінде де маңызды рөл атқарады.
Қоғамда жасанды интеллектіні реттеу мәселесі де өзекті. Қандай жұмысты автоматтандыруға болады, қай жерде адам міндетті түрде болуы керек, шешімді кім қабылдайды бұл сұрақтарға нақты жауап болмаса, технология бақылаудан шығып кетуі мүмкін. Жұмыссыздықтың өзі емес, оны басқару тетіктерінің жоқтығы қауіпті. Егер адам өз тағдырына әсер ете алмайтындай сезінсе, бұл сенім дағдарысына ұласады.
Жасанды интеллект еңбек нарығын түбегейлі өзгертсе де, ол адамды толықтай ығыстырып шығарады деу әлі де күмәнді. Себебі еңбек тек функциялар жиынтығы емес, ол қарым-қатынас, мағына, жауапкершілік, таңдау. Ал таңдау жасау қабілеті адамның басты артықшылығы. Технология есептейді, болжайды, ұсынады, бірақ таңдаудың салмағын сезбейді.
Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект адамды жұмыссыз қалдырудан бұрын, адамды қайта ойлануға мәжбүрлеп отыр. Қандай қабілеттерді дамыту керек, қандай құндылықтарды сақтап қалу қажет, қандай шекарадан аттамау керек деген сұрақтар күн тәртібіне шықты. Бұл өзгерістер ауыр әрі күрделі болғанымен, олар адамзаттың еңбекке, өзіне және болашаққа деген көзқарасын тереңдете түсуі мүмкін.
Жасанды интеллектінің әсерін одан әрі терең қабаттардан қарастырсақ, бұл құбылыс адамның қоғамдағы «қажеттілік» сезіміне тікелей ықпал етіп отырғанын байқаймыз. Бұрын адам өз орнын кәсібі арқылы анықтайтын: мұғалім, дәрігер, журналист, жұмысшы, инженер. Ал жасанды интеллект осы анықтамаларды шайқалта бастады. Егер белгілі бір функцияны машина атқара алса, адам өзін сол функциямен теңестіре алмай қалады. Бұл жерде мәселе тек жұмыс орнында емес, адамның өзін-өзі тануында жатыр.
Көп жағдайда жасанды интеллектіні енгізу шешімі экономикалық тиімділікке сүйеніп қабылданады. Адам факторынан арылу қателікті азайту, шығынды қысқарту, басқаруды жеңілдету деген сөз. Бірақ осы есептің ішінде адамның әлеуметтік құны, эмоциялық күйі, қоғамдағы орны ескеріле бермейді. Технология бейтарап көрінгенімен, оны қолдану логикасы әрдайым бейтарап емес. Ол белгілі бір топтың мүддесіне қызмет етеді, ал қалғандары сол өзгеріске бейімделуге мәжбүр болады.
Жасанды интеллектінің дамуы еңбекке деген талапты да күрделендірді. Қазір адамнан тек кәсіби білім емес, бірнеше қабілетті қатар меңгеру күтіледі: цифрлық сауаттылық, сыни ойлау, коммуникация, креатив, стресс-төзімділік. Бұл талаптар бәріне бірдей қолжетімді емес. Әлеуметтік жағдайы төмен, сапалы білімге қолы жетпейтін адамдар үшін жасанды интеллект жаңа мүмкіндік емес, жаңа кедергіге айналуы мүмкін. Осылайша технология теңсіздікті жояды деген үміт кей жағдайда керісінше нәтиже береді.
Жасанды интеллект пен еңбек қатынасының тағы бір қыры — адам еңбегінің көрінбеуі. Алгоритмдер адамның жасаған жұмысын өңдеп, жетілдіріп, нәтижені өз атымен ұсынуы мүмкін. Мысалы, шығармашылық немесе аналитикалық еңбекте адам бастапқы идеяны береді, бірақ соңғы өнімді жүйе қалыптастырады. Бұл жағдайда авторлық, еңбектің бағалануы, интеллектуалдық меншік мәселелері туындайды. Адам өз еңбегінің нәтижесін толық иелене алмай қалуы ықтимал.
Жасанды интеллектінің ықпалы еңбек этикасына да әсер етуде. Егер машина белгілі бір тапсырманы жылдам әрі арзан орындай алса, адамнан да сол қарқын күтіледі. Бұл бәсекелестікті күшейтіп, еңбек адамға емес, технологияға бейімделген орта қалыптастырады. Мұндай жағдайда адами қарым-қатынас екінші орынға ысырылып, тиімділік бірінші орынға шығады. Бұл үрдіс ұзақ мерзімде қоғамның гуманистік негізін әлсіретуі мүмкін.
Қоғамда жиі айтылатын тағы бір мәселе жасанды интеллект адамның ойлау қабілетін әлсіретеді деген қауіп. Егер шешім қабылдау, жоспарлау, талдау жұмыстары алгоритмге жүктелсе, адам пассив тұтынушыға айналуы мүмкін. Бұл әсіресе жас ұрпақ үшін маңызды. Егер бала жасынан бастап дайын жауапқа үйренсе, іздену мен қателесу арқылы үйрену мәдениеті жойылады. Мұндай жағдайда адам жұмыссыз қалмаса да, ойсыз орындаушыға айналу қаупі бар.
Жасанды интеллектінің еңбек нарығына ықпалы аймақтық тұрғыда да әркелкі. Ірі қалалар мен дамыған елдерде технология жаңа жұмыс орындарын ашуы мүмкін, ал шалғай аймақтарда керісінше, бар мүмкіндікті қысқартуы ықтимал. Бұл ішкі көші-қонды күшейтіп, ауыл мен қала арасындағы айырмашылықты тереңдетеді. Жұмыссыздық тек сандық көрсеткіш емес, ол демографиялық, мәдени, әлеуметтік өзгерістерге әкелетін фактор.
Тағы бір назар аударарлық жайт жасанды интеллектінің шешім қабылдау жылдамдығы. Адам белгілі бір таңдауға келу үшін ойлануы, күмәндануы, жауапкершілікті сезінуі мүмкін. Ал алгоритм мұндай кідірісті білмейді. Бұл еңбек процесінде де байқалады: тез шешім тез нәтиже тез талап. Адамның табиғи ырғағы осы жылдамдыққа сай келмегенде, ол өзін әлсіз сезіне бастайды. Бұл жасанды интеллектінің көзге көрінбейтін қысымы.
Жасанды интеллектінің кең таралуы еңбекке қатысты қоғамдық келісімді де қайта қарауды талап етеді. Қандай жағдайда адамды жұмыстан босатуға болады, қандай жағдайда технологияны шектеу керек, адам мен машина арасындағы жауапкершілік қалай бөлінеді бұл сұрақтардың нақты жауабы жоқ. Әзірге қоғам осы өзгерістерге реакция ретінде ғана әрекет етіп отыр, ал алдын ала ойластырылған жүйе әлі толық қалыптаспаған.
Осылайша жасанды интеллект адамның жұмысын ғана емес, жұмысқа деген көзқарасын, еңбек арқылы өзін бағалау тәсілін, қоғамдағы орнын сезінуін өзгертуде. Бұл процесс бір сәтте аяқталмайды, ол ұзақ әрі күрделі. Адам технологиямен қатар өмір сүруді үйренген сайын, еңбек ұғымы да жаңа мағынаға ие бола береді.
Жасанды интеллектінің еңбекке әсері уақыт өте келе тек кәсіби мәселе емес, қоғамдық қарым-қатынастың өзегіне айналып барады. Адам мен жұмыс арасындағы байланыс әлсіреген сайын, қоғамдағы сенім жүйесі де өзгеріске ұшырайды. Бұрын еңбек адамға тұрақтылық пен әлеуметтік мәртебе берсе, қазір ол уақытша келісім мен белгісіздікке негізделе бастады. Бұл адамның болашаққа деген сенімін әлсіретіп, қысқа мерзімді ойлауға итермелейді.
Жасанды интеллект еңбекке қатысты шешім қабылдау процесін жеделдетті. Мұның салдарынан адамға ойлануға, қателесуге, үйренуге берілетін уақыт қысқарды. Қателік бұрын тәжірибе ретінде қабылданса, қазір тиімсіздік ретінде бағаланады. Мұндай ортада адам өз әлеуетін толық аша алмай, алгоритм ұсынған шектеудің ішінде әрекет етуге мәжбүр болады. Жұмыссыздық ұғымының өзі де өзгеріп келеді. Адам ресми түрде қызметте болғанымен, оның еңбегі толық бағаланбауы мүмкін. Бұл жасырын жұмыссыздықтың жаңа түрін қалыптастырады. Адам еңбек етеді, бірақ оның білімі мен қабілеті толық қолданылмайды. Мұндай жағдай ұзаққа созылса, кәсіби құлдырау мен ішкі наразылық пайда болады.
ЖИ-дің тағы бір ықпалы еңбекке деген жауапкершілікті бөлшектеуінде. Шешімдер бір адамның емес, жүйенің нәтижесі болғандықтан, жеке жауапкершілік әлсірейді. Бұл әсіресе қоғамдық маңызы бар салаларда қауіпті. Адам өз әрекетінің салдарын толық сезінбеген жерде, кәсіби этика да формалды сипат ала бастайды. Еңбек процесінің автоматтандырылуы адамның қарым-қатынас дағдыларын да шетке ысырады. Көп жағдайда адам басқа адамдармен емес, жүйемен әрекеттеседі. Бұл оқшаулануды күшейтіп, ұжымдық сезімді әлсіретеді. Ал ұжымдық тәжірибе жоғалған жерде өзара қолдау мен ортақ жауапкершілік те әлсірейді.
Жасанды интеллектінің таралуы еңбектің әлеуметтік мағынасын қайта қарауға мәжбүр етеді. Егер адамның негізгі қажеттіліктерін технология қамтамасыз етсе, қоғам адамның құндылығын немен өлшейді деген сұрақ туындайды. Бұл сұраққа нақты жауап жоқ, бірақ ол еңбек пен адам арасындағы дәстүрлі байланысты қайта ойлауға итермелейді. Ол адамның мүмкіндігін тарылтып қана қоймай, жаңа бағыттарға жол ашуы да мүмкін. Бірақ бұл мүмкіндік бәріне бірдей қолжетімді емес. Оған жету үшін білім, уақыт және ресурстар қажет. Сол себепті технологияның пайдасы мен салдары тең бөлінбейді. Бұл қоғамдағы әлеуметтік алшақтықты одан әрі айқындайды.
Осы өзгерістердің барлығы жасанды интеллектіні тек жұмыс орнын алмастыратын құрал ретінде емес, қоғамның құрылымын өзгертетін фактор ретінде қарастыру қажеттігін көрсетеді. Адам еңбек арқылы ғана емес, өз таңдауымен, жауапкершілігімен, қарым-қатынасымен бағаланатын кезеңге аяқ басып отыр. Бұл кезеңде ең күрделі мәселе технологияның дамуы емес, адамның сол өзгеріске ішкі тұрғыдан дайын болуы.
Мақпал Әділханқызы
