Жасырып қайтеміз, «философия» деген ұғым ауызға ілінсе, санамызда бірден Еуропаның ойшыл алыптары сап түзеп шыға келеді. Гегельдің күрделі жүйесі, Ницшенің өткір тұжырымдары, Канттың ақыл мен танымға қатысты қағидалары – мұның бәрі әлемдік ой тарихында өз орнын әлдеқашан алған. Сондықтан болар, бізде философияны Батыспен байланыстыру әдетке айналған.
Алайда тереңірек үңілсек, дәл сондай ойшылдық дәстүрдің өз топырағымызда да тамыр жайғанын байқаймыз. Қазақ дүниетанымында философия бөлек ғылым ретінде емес, өмір сүру салты, тіршілікке көзқарас, адам мен қоғамның арақатынасы ретінде қалыптасты. Әлемнің екінші ұстазы Әл-Фарабиды айтпағанда, Қорқыттың өмір мен өлім туралы толғанысы, Асан қайғының «Жерұйықты» іздеуі, болмыстың мәніне үңілуден туған сұрақтар. Бұқар жыраудың ел мен билік, заман мен адам жайлы айтқандары әлеуметтік философияның айқын көрінісі. Ақтамберді мен Сыпыра жыраулардың толғауларынан ар-намыс, ерлік ұғымдары анық аңғарылады.
Бұл қатарда Абайдың орны айрықша. Ол адам болмысына, мінезге, ақыл мен жүрекке қатысты терең пайым жасады. Шәкәрімнің «Үш анық» еңбегі – ақиқат, сенім, ар ілімі туралы тұтас философиялық жүйе. «Мұсылмандық шарты» арқылы да ол дін мен адамгершілікті бір-бірінен ажыратпай, ой сүзгісінен өткізді. Байқап қарасақ, Батыс ойшылдары күрделі терминдермен жеткізген көптеген тұжырымды қазақ ойшылдары қарапайым, бірақ салмақты тілмен баяндап кеткен.
Сонда сұрақ туындайды: жалпы «қазақ философиясы» деген ұғым бар ма? Әрине, бар. Бірақ, ол еуропалық үлгідегі трактаттармен емес, жыраулық поэзиямен, нақыл сөзбен, ғибратты әңгімемен өрнектелді. Сондай-ақ, қазақ философиясы – жазылған қағаздан гөрі, халық жадында сақталған ой. Ол өмірден алыстамады, күнделікті тіршілікпен біте қайнасты. Сондықтан да оны тану үшін өзгеше өлшем керек.
Ал әлем мойындай ма деген сауалға келсек, мәселе мойындауда болмауы керек. Ол өзіміздің бағалауымызда жатыр. Неміс, қытай, грек философиясы деп атау қалыптасуы үшін сол елдер ең әуелі өз ойшылдарын жүйелеп, ғылыми айналымға енгізді. Бізде де мүмкіндік бар, бірақ ұлттық ойға деген сенім әлсіз сынды. Өзгенің сөзі салмақтырақ көрініп, өзіміздің даналық екінші қатарға ысырылып қала береді.
Неге біз өзгені көбірек дәріптейміз? Өйткені дайын қалыпқа сыйған дүниені қабылдау оңай. Ал төл табиғатымыздағы философияны танып-білу ізденісті, еңбекті, жауапкершілікті талап етеді. Ұлттық ойлау жүйесін жаңғырту үшін оны тек тарихта қалдырмай, бүгінгі заманмен сабақтастыра білу қажет.
Шынтуайтында қазақ философиясы өткеннің сарқыншағынан бұрын, болашаққа бағыт беретін рухани шамшырақ. Оны жоқ іздеп, сырттан телмірмей, өзіміздің сөзден құйылған алтын қазынамыздан, жыраулар мен ғұламалар мұрасынан танитын уақыт жетті. Сонда ғана ұлттық санамыз нығайып, өз ойымызды өзіміз қадірлей алатын деңгейге көтерілеміз.
Санжар СҰЛТАНҒАЗЫ
