– Ұлыстың ұлы күні әлімсақтан түркі халықтарына ортақ мейрам. Десе де, дәстүрлі тойды туысқан ұлттар әрқалай атап өткен. Соның елеулі ерекшеліктерін тарқатып айтып бересіз бе?
– Түркі күнтізбесімен келетін Жаңа жылдың түп-төркінін біреулер парсы жұртынан іздесе, біреулер басқаша жорып жатады. Біз ұлық мейрамның астарын түркі тарихынан іздейміз. Бірақ қалай болғанда да Наурыз – ұлан-ғайыр даланы мекендеген көшпелілер мен оларға қоңсылас жұрттарға ортақ қазына. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы ұлық күннің тарихын тіпті тереңнен тартып, Нұх пайғамбардың заманына апарады. Естіген құлақта жазық жоқ деп көнекөз қариялардың сөзін жазған ол.
Мерекені түркі халықтары қалай атап өтті дегенге келсек, Осман империясы кезінде түріктер Наурызды тойлағаны туралы деректер бар. Олар Ұлыстың ұлы күнін жылдың басы санап келіпті. Одан бөлек, қызықты салт-дәстүрлері болған. Мәселен, Осман империясы кезінде мерекенің алдындағы үш аптаның жұма күндері «кептірілген жеміс» мерекесі болыпты. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, Жаңа жылда жеміс-жидек те жаңадан шығатындықтан, кептірілген, өткен жылдан қалған бақша өнімдерін ысырап етпеу үшін Наурызға дейін жеп қою қажет. Сонымен қатар, Анадолы түріктері «жеті син», яғни, араб тіліндегі «син» әрпінен басталатын жеті түрлі тағам қосылған арнайы ас әзірлеген. Ал сұлтандар мен ханзадалар, уәзірлер ордасында бұл тағамға қосылатын дәмдердің саны 40-қа жеткізілген. Рас, қазір түріктердің арасында бұл дәстүр толық сақталған жоқ. Алайда Анадолының түкпір-түкпірінде Наурызға қатысты түрлі салт-дәстүр мен аңыз-әпсаналар әлі бар. Наурыз мейрамына қатысты қызық бір дәстүрді әзербайжандар сақтап отыр. Олар түркі жаңа жылына ақпан айынан бастап әзірленеді. Тойға төрт апта қалғанда «төрт сейсенбі» деп аталатын шара өтеді.
Наурыз мейрамының көп салт-дәстүрі түркінің біраз жұртына ортақ. Түркімен жұрты бұл күні неғұрлым мол тағам әзірленсе, жыл бойы молшылық болады деген сенімде. Әрине, мерекені олардың сән-салтанатынсыз елестету қиын. Ал өзбек ағайын мейрамды «Невруз байрам» немесе «Невруз» деп атайды. Самарқанның көк тасының жібитіні туралы аңыз осы өңірден тараса керек қазаққа. Бірақ, қазір айта ма, жоқ па, білмеймін. Таным өзгеріп, құндылықтар шайылып жатқан заманда көне ұғымдарды іздеудің өзі оңай емес. Дегенмен, мерекелік дастарқанда 7 түрлі тағамның болуы шарт.
– Сіз әңгімелеген өзге жұрт салт-жоралғыларынан қазақ ұлтының дәстүріне жақыны, ұқсасы қайсы? Қазақтар қалай тойлаған ертеректе?
– Наурызды қазақ сияқты атайтын – қырғыз және ұйғыр халықтары. Алғашқысы нооруз десе, кейінгісі норуз дейді. Еділді өрлей қоныстанған татар бауырлар ішінара Науруз деп атайды. Бұлғарлардың тілінде осылай аталған екен. Бұрын татарлар Наурыз бәйітін айтқан екен. Шамасы, біздің жарапазанымызға ұқсас болса керек. Мұндай жыр-дастандар түркі халықтарында аз болмаған. Ұйғырлар да «Норуз нахшилири», «он икки муқам» деген ән-жырлар айтқан. Өзбектер кейде «Невроз лапалары» деп қыз-жігіттер арасында айтыс өткізеді екен. Қалай десек те, түркі дәуірінен, атам заманнан бастау алған мерекені ендігі буын дамытып, өркендетпесе, өшірмейді. Тіпті, түп-тұқиянымызға дейін тойлайтынына сенімім кәміл.
– Қазақ жыл бастауы санайтын айда қандай салт-жоралғылар жасалуы керек? Байырғы дәстүр бүгінде де жалғасып келе ме? Өзгеріске ұшырап немесе ұмытылып кеткендері бар ма?
– Наурызнама ойын-сауыққа арналған шат-шадыман мереке ғой. «Абай жолы» романынан хакімнің: «Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурызнама қыламыз деп той-тамаша болады екен» дегенін оқимыз. Ал Мәшһүр Жүсіп еңбегінде: «Ол күні қожаларға оқытатын Наурызға арналған кітап болады. Оны «Салдама» деп атапты», – деген дерек бар. Бұл – қариялардың ақ батасымен басталып, 3-9 күнге созылатын, ұлт дәстүрі мен әдет-ғұрпы кеңінен орын алатын үлкен той.
Мерекеде бойжеткендер шолпысын сыңғырлата жүріп «ұйқы ашар» әзірлеген. Ал бозбалалар қыз-қырқынға сақина, сырға, айна, тарақ секілді жылтырақ тарту етіп, «селт еткізер» дәстүрін ұйымдастырған. Қарт-кәріге арналған «бел көтерерде» тіске жұмсақ тағамнан дәм тартылыпты. Бұл наурызкөжеге жалғасады. Айта кетерлігі, мерекелік асты халық арасында «тілеу көже», «көпкөже» деп те атаған. Наурызкөжеге, наурызға арналып сойылған малдың кәделі асына Наурыз бата берілген, «Ақ мол болсын!» деген тілек айтып тарқасқан көпшілік.
Ал бүгінгі той-думанын айтсақ, бәріміз көріп жүргендей, ән-жырдың көрігін қыздырамыз. Ат шаптырып, палуан күрестіру, кір тасын көтеру сынды ұлттық ойындар көрініс табады. Соңғы жылдары байырғы дәстүрлерді жандандыруға ұмтылыс бары байқалады. Әйтеуір жыл санап мерекенің салмағы да, сәні де артып келеді. Мәселен, тек батыс өңірінде мерекеленетін байырғы дәстүрлердің бірі – Көрісу күні күллі қазақтан қолдау тауып, 14 наурыздан Ұлыстың ұлы тойын бастап кеттік. Бұл шара биыл, әсіресе Әулиеата жерінде жанданғанын естимін. Бұған біз қуанамыз, әрине.
– Әз Наурыз мейрамының ислам дінімен байланысы бар ма?
– Қазақ мәдениетінің ұлы нышандарының бірі – Наурыз мерекесі жөнінде кейбіреулердің әртүрлі пікірлер айтып жүргенінен хабардармын. Олардың пайымынша, бұл той көне зороастризм сенімінің сарқыншағы-мыс, ислам дініне жат көрінеді. Осы секілді өзге де әңгімелер бар. Мен айтсам, ата дініміз ұлттық ділімізге, тарихымызға, әдет-ғұрпымызға шектеу қойған емес. Олай теріс ойладық екен, онда өзіміз отырған бұтақты өзіміз кескеніміз. Наурыз – ғасырлар бойы жалғасын тауып келе жатқан, қазақ халқының дәстүріне сіңіп кеткен ұлық мейрам.
– Әңгімеңізге рахмет!
Сұхбаттасқан
Асхат РАЙҚҰЛ
