Қазақстанның Ата Заңының іргетасы тәуелсіздік ала салысымен 1991 жылдан қалана бастады. Алайда мемлекеттің басты құқық негіздері 2 жылдан кейін, 1993 жылы ғана қаланды. Ата Заңымыз 1995 жылдың 30 тамызында жалпыхалықтық референдум нәтижесінде қабылданды.
Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп көрсетілген.
Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Ата Заңымызға ұсынылған өзгерістерді азаматтардың басым көпшілігі қолдады. Парламенттің рөлін, мәртебесін арттыру, елді басқару ісіне халықтың қатысу мүмкіндігін кеңейту, азаматтардың құқықтарын қорғау тәсілдерін жетілдіруге бағытталған өзгертулер Қазақстан азаматтарының өмір сүру сапасына оң әсер ететіні сөзсіз. Барлық қазақстандықтардың мүддесін көздің қарашығындай сақтауға бағытталған Ата Заңымызға енген басты өзгерістердің бірі – Конституциялық соттың пайда болуы. Бұл өзгерістер еліміздің даму мен адам құқықтарын қорғаудың маңыздылығын айқындайтын негізгі бағыттары.
Адам құқықтарын қорғау механизмі – бұл адам құқықтары, бостандықтары мен заңды мүдделерін қанағаттандыру жолындағы кедергілерді жою мақсатында кезекті түрде ұйымдастырылған заңды құралдардың жүйесі. Барлық қазіргі заманға сай конституциялар, оның ішінде Қазақстан Республикасының Конституциясы да бұл мəселеге ерекше назар аударады. Көпшілігінде адам құқықтары мен бостандықтары алғашқы бөлімдерде келтірілген, бұл мемлекеттің жеке тұлғаның құқықтық жағдайына қаншалықты тығыз қарым-қатынаста болатындығын көрсетеді.
Бұл қағида демократиялық мемлекеттің қызметі мен оның халықаралық құқықтық міндеті іспетті. Конституцияда бекітілген жеке тұлғаның құқығы оны жүзеге асыру мен қорғаудың тиімді механизмін құруды болжайды. Адам құқығы, оны сақтау мен кепілдік беру бүгінгі таңдағы маңызды мəселелердің бірі. Адам құқықтарын сақтаудың шындық жағдайы – демократияның маңызды көрсеткіші, оның кемеліне келуі мен руханилығының белгісі.
Адам құқықтары мен бостандықтары тек қана бір мемлекеттің ісі емес, бүкіл халықаралық бірлестіктің субъектісі. Ал адам құқығы саласындағы жалпы танылған халықаралық нормалар қазір ұлттық заңдарды қалыптастырудың негізі. Сондықтан да мемлекет ішіндегі адам құқығын қорғау механизмі халықаралық құқық нысандарымен қамтамасыз етілуімен тығыз байланысты. Адам құқығын қорғау жөнінде нормалар қабылдаған халықаралық ұйымдар адам құқығының бұзылмауына жол бермеуге нақты механизмдер қарастырды.
Кез келген мемлекеттің, елдің тәуелсіздігін, демократиялық құндылықтарын айқындайтын негізгі құжат – Конституция. Онда мемлекеттің барлық құрылымдарының, жеке азаматтардың, ұлт пен ұлыстардың, әлеуметтік топтардың мақсаттары, міндеттері, құқықтары көрсетіледі.
Қазақстанның құқықтық жүйесіне табиғи құқықтарды енгізу кезінде дәл осыдан бастау керек: Қазақстан заңдары адам құқықтарының мазмұнын анықтамайды, ал адамның құқықтары мен бостандықтары заңдардың мазмұны мен қолданылуын анықтайды.
Дәурен БЕКЕЖАНОВ,
І. Жансүгіров атындағы Жетісу университеті
құқықтық пәндер кафедрасының меңгерушісі, философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор
