Қазақстан Республикасының Конституциясы — ел тәуелсіздігінің тірегі, мемлекет пен қоғам арасындағы алтын көпір. Биыл Ата заңымызға 30 жыл толып отыр. Бұл – еліміздің демократиялық даму жолындағы елеулі белесі. Үш онжылдықта Қазақстан Конституциясы бірнеше мәрте өзгеріп, заман талабына сай жаңарып отырды. Алайда оның басты қағидаттары — адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, әділеттілік, заң үстемдігі — өзгеріссіз сақталып келеді.
Тарих беттері: Конституция қалай қабылданды?
1995 жылдың 30 тамызы — Қазақстан тарихындағы ерекше күн. Бұл күні жалпыхалықтық референдум арқылы қазіргі қолданыстағы Конституция қабылданды. Референдумға қатысқандардың 90%-дан астамы жаңа Конституцияны қолдап дауыс берді. 1995 жылғы Конституция тәуелсіз Қазақстанның құқықтық негізін қалады, президенттік басқару нысанын бекітті, заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің ара-жігін нақтылап берді.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай, бұл құжат – Қазақстан Республикасының зайырлы, құқықтық, демократиялық және әлеуметтік мемлекет ретінде даму бағытын айқындап берген негізгі заң.
Конституциялық реформалар: уақыты мен мәні
Соңғы 30 жылда Конституцияға алты рет өзгеріс енгізілді:
1998, 2007, 2011, 2017, 2019 және ең ауқымдысы — 2022 жылы.
Мысалы, 1998 жылы президенттік өкілеттік мерзімі 5 жылдан 7 жылға ұзартылды. 2007 жылы партиялық жүйе күшейтіліп, Парламент Мәжілісін партиялық тізім бойынша сайлау енгізілді. Ал 2017 жылғы реформаларда президенттің бірқатар өкілеттігі Парламент пен Үкіметке беріліп, билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік принципі күшейтілді.
Ең елеулі өзгеріс – 2022 жылғы 5 маусымда өткен республикалық референдум. Бұл — Қазақстан тарихындағы екінші жалпыхалықтық конституциялық референдум болды. Халықтың басым көпшілігі ұсынылған өзгерістерді қолдап дауыс берді.
2022 жылғы өзгерістердің басты мақсаты «Суперпрезиденттік» жүйеден бас тартып, биліктің тепе-теңдігін орнату, демократиялық институттарды күшейту. Бұл түзетулер Конституцияның үштен бір бөлігіне әсер етіп, 33 бапқа өзгерістер енгізілді.
2022 жылғы реформалардан кейін Конституциядағы мынадай маңызды өзгерістер орын алды:
- Президенттің саяси партияға мүше болуына тыйым салынды;
- Сенат пен Мәжілістің құрылымы мен өкілеттігі қайта қаралды;
- Конституциялық кеңестің орнына — Конституциялық сот құрылды;
- Азаматтардың тікелей Конституциялық сотқа жүгіну мүмкіндігі енгізілді;
- Жер және табиғи ресурстар халыққа тиесілі деп заңмен бекітілді;
- Тұңғыш Президент туралы Конституциялық нормалар алынып тасталды.
Реформалар заңнамалық өзгеріс ғана емес, саяси жүйені жаңғыртудың көрінісі. Мемлекет халықтың сеніміне арқа сүйейтін жүйеге бет бұрды. Осы арқылы «Жаңа Қазақстан» ұғымы нақты саяси мазмұнға ие болды.
Конституцияның 30 жылдығына орай: нақты қадамдар
2025 жылы Конституцияның 30 жылдығына орай Мемлекет басшысының тапсырмасымен амнистия жариялау туралы заң қабылданды. Бұл шара 15 мыңнан астам адамға қатысты болмақ. Әлеуметтік осал топтар — қарттар, әйелдер, мүгедектер мен алғаш рет қылмыс жасағандарға рақымшылық жасалады.
Ата заң – болашақ кепілі
Конституция тек заңдар жиынтығы емес. Ол – елді біріктіретін, әр азаматтың құқығын қамтамасыз ететін және мемлекеттіліктің негізін бекітетін басты құжат. Ата заң арқылы елдің бағыты айқындалып, билік пен қоғам арасындағы жауапкершілік шекарасы белгіленеді.
30 жылда Конституция елмен бірге өсіп, жаңарып отырды. Ол Қазақстанның ішкі тұрақтылығының, халықаралық беделінің, және азаматтық қоғамның дамуының кепіліне айналды.
Қорытындылай келе, Конституцияның 30 жылдығы – тек мерейтой ғана емес, еліміздің өткен жолын бағамдап, болашаққа нық қадам басатын кезеңі. Бұл демократиялық құндылықтар мен құқықтық мемлекет қағидаттарын берік ұстанған Қазақстанның жаңару жолындағы маңызды белесі.
«Жетісу-Ақпарат»
