Соңғы уақытта интернет бағасына қатысты қоғамда түрлі пікірлер жиілей түсті. Бір елде интернет арзан әрі жылдам болса, енді бірінде керісінше – сапасы төмен, бағасы жоғары. Мәселен, әлеуметтік желі қолданушыларының бірі Өзбекстанда 40 ГБ интернет пакеті шамамен 65 000 сум (2 300-2 500 теңге) тұратынын алға тартса, Қазақстанда 7 999-8 500 теңгеге небәрі 25-30 ГБ ұсынылатынын айтады. Осыдан келіп, неге Қазақстандағы тарифтер салыстырмалы түрде қымбат әрі пакеттер көлемі аз деген сұрақ туындайды.
Экономист-сарапшы Ләззат Жанмолдаева бұл жағдайды бірнеше фактормен түсіндіреді. Оның айтуынша, интернет бағасына ең алдымен елдің экономикалық жағдайы мен инфрақұрылымның даму деңгейі әсер етеді.
– Қазақстандағы интернет тарифтері әлемдік деңгеймен салыстырғанда орташа болғанымен, сапасы әлі де төмен. Ел аумағы кең, халық тығыздығы аз, инфрақұрылым толық дамымаған. Сондықтан тарифтердің қымбат болуы мен сапаның төмендігі осы факторлармен байланысты, – дейді сарапшы.
Оның сөзінше, интернет қызметін қамтамасыз ету үшін халықаралық кабель тарту, базалық станциялар салу және трафик сатып алу секілді шығындар айтарлықтай жоғары.
– Үлкен әрі сирек қоныстанған елдерде, мысалы, Австралия мен Канадада, транзит үшін басқа мемлекеттерге тәуелділік шығынды арттырады. Халық тығыздығы төмен, аумақ үлкен болса, бұл интернеттің бағасы мен сапасына тікелей әсер етеді, – дейді Ләззат Жанмолдаева.
Сарапшы Қазақстанның да құрлық ішінде орналасқан ел екенін атап өтеді. Бұл интернет трафигінің басым бөлігі халықаралық кабельдер арқылы өтетінін білдіреді, ал бұл өз кезегінде шығынды көбейтеді. Оның үстіне, урбанизация деңгейі жоғары елдерде интернет арзанырақ болатыны байқалады.
Интернет бағасына әсер ететін тағы бір маңызды фактор – нарықтағы бәсекелестік. Сарапшының айтуынша, бәсеке төмен болған жағдайда тарифтер жоғары болып қала береді.
– Мемлекеттік салықтар, лицензия құны, реттеу саясаты, субсидиялар мен құрылысқа берілетін жеңілдіктер – мұның бәрі бағаға әсер етеді. Ал бәсекелестік жоғары елдерде тарифтер әлдеқайда қолжетімді болады, – дейді ол.
Мысал ретінде Шығыс Еуропа елдері келтіріледі. Румыния, Польша және Ресейде бәсекелестік деңгейі жоғары, соның арқасында интернет бағасы төмен. Ал монополия немесе олигополия жағдайында баға керісінше өседі.
Әлемдік көрсеткіштерге сүйенсек, World Population Review деректеріне сәйкес, көптеген елдерде интернеттің ай сайынғы құны 20-50 доллар аралығында. Ең қымбат интернет Біріккен Араб Әмірліктерінде тіркелген – айына шамамен 98,84 доллар. Одан кейін Катар (92,04 доллар) мен Оман (76,99 доллар) тұр. Сондай-ақ қымбат елдер қатарына Сауд Арабиясы, АҚШ және Гондурас кіреді.
Ал интернеті арзан елдердің қатарында Еуропа мен Азия мемлекеттері басым. Мысалы, Украина тұрғындары айына орта есеппен 5,62 доллар төлейді. Ресей, Румыния, Түркия, Молдова және Үндістанда бұл көрсеткіш 10 доллардан төмен. Ал Замбия, Өзбекстан, Мьянма, Беларусь, Йемен және Шри-Ланкада интернет бағасы 4 доллардан төмен болса, Бангладеш, Сирия және Иранда 0,55-2,5 доллар аралығында.
Дегенмен, сарапшылар тек бағаға емес, интернет жылдамдығына да назар аудару қажет екенін айтады. Мысалы, Ливанда 1 Мбит/с үшін айына 6,79 доллар төленеді – бұл әлемдегі ең қымбат көрсеткіштердің бірі. Ал ең арзан интернет Румыния, Қытай, Таиланд және Молдова елдерінде тіркелген. Бұл мемлекеттерде 1 Мбит/с құны 0,06-0,10 доллар шамасында. АҚШ-та бұл көрсеткіш орта есеппен 0,45 долларды құрайды.
Осылайша, интернет бағасы тек тарифке емес, елдің географиясына, инфрақұрылымына, нарықтағы бәсекеге және мемлекеттік саясатқа тікелей байланысты екені байқалады.
