Қазақстан нарығында қызықты парадокс қалыптасты. Еліміз цифрлық төлемдер бойынша әлемдік көшбасшылар қатарына енгенімен, айналымдағы қолма-қол ақша көлемі рекордтық деңгейге жетті, – деп хабарлайды 7-su.kz ақпараттық порталы Tengrinews.kz сайтына сілтеме жасап.
Ұлттық банктің мәліметі бойынша, 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдайда банк жүйесінен тыс жердегі қолма-қол ақша көлемі 4,6 трлн теңгені құраған. Бұл көрсеткіш жыл сайын тұрақты өсіп келеді. Мысалы, 2021 жылы бұл сома 3 трлн теңге болса, 2024 жылы 4,4 трлн теңгеге жеткен.
Соңғы бес жылда қолма-қол ақшасыз есеп айырысу көлемі бес еседен астам артты. Бүгінде төлем карталары мен электронды сервистер арқылы жасалатын операциялардың 98 пайызы – қолма-қол ақшасыз нысанда. Тек операциялардың 2 пайызы ғана банкоматтан ақша алуға тиесілі. Олай болса, халық неліктен қолма-қол ақшаны жанында ұстауды жалғастыруда?
Экономист Руслан Сұлтанов бұл құбылысты бірнеше фактормен түсіндіреді:
-
Экономикалық фактор: Бағаның өсуі мен сауда айналымының ұлғаюына байланысты халыққа күнделікті шығындар үшін көбірек қаражат қажет.
-
Психологиялық фактор: Адамдар қолма-қол ақшаны «қауіпсіздік жастығы» ретінде көреді. Күтпеген жағдайлар немесе байланыс үзілген кезде қолдағы ақша сенімділік береді.
-
Институционалдық фактор: Тіпті цифрландыру деңгейі жоғары елдерде де қолма-қол ақша кибертәуекелдер кезіндегі резервтік жүйе ретінде қарастырылады.
Сарапшылар қолма-қол ақшаның өсуін банктерге сенімсіздік деп түсінбеу керектігін айтады. Керісінше, елімізде депозиттер көлемі артып келеді. 2025 жылдың соңына қарай жеке тұлғалардың салымдары 24,6 трлн теңгеге жеткен. Егер сенімсіздік болса, халық ақшасын банкте сақтамас еді.
Экономист Алмас Чукиннің айтуынша, QR арқылы төлем жасау бизнес үшін тиімді. Картамен төлегенде комиссия шамамен 1,5 пайыз болса, QR арқылы бұл көрсеткіш 0,15-0,2 пайыз аралығында. Бұл дүкендерге шығынды азайтуға, ал банктерге тұтынушыларға көбірек кешбэк ұсынуға мүмкіндік береді. Келесі қадам – кез келген банктің қосымшасымен төлеуге болатын «бірыңғай QR» жүйесін енгізу.
Швеция немесе Жапония сияқты технологиялық елдердің тәжірибесі көрсеткендей, қолма-қол ақшадан толық бас тарту әзірге мүмкін емес. Ол айналымнан шықса да, резервтік ликвидтілік ретінде сақтала береді. Қазақстанда қолма-қол ақша көлемінің күрт төмендеуі тек инфляция тұрақталғанда және экономикалық болжамдар нығайғанда ғана жүзеге асуы мүмкін.
