Бүгінгі қоғам үшін есірткіге тәуелділік ертеңгі ұрпақтың, тіпті, тұтас ұлттың болашағына балта шабатын қауіп. Оның ең ауыр тұсы да сол, көбіне жас буынды елітіп әкетеді. «Жеңіл табыс» уәдесімен арбап, онлайн орта арқылы «қақпанын» құрады, ал салдары бір адамның тағдырын ғана емес, бір әулеттің, бір өңірдің әлеуметтік тынысын тарылтады. Сондықтан есірткімен күресті тек құқық қорғау органдары ұсынған статистикасымен өлшеу жеткіліксіз. Бұл – мемлекеттік саясат, білім жүйесі, медицина, ата-ана жауапкершілігі және азаматтық қоғам бір бағытқа жұмылатын ұлттық міндет.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауларында «Заң мен тәртіп» идеологиясын алға тарта отырып, есірткімен күресті мемлекеттік саясаттың басым бағыты ретінде айқындап берді. Заң қатаңдайды, профилактика жаңарады, синтетикалық есірткі мен интернет-дүкендерге қарсы күрес күшейеді. Бірақ ең басты міндет оларды ұстап, соттау ғана емес. Негізгі меже – жастарды сол «бір қадамнан» сақтап қалу, яғни алдын алу.
Мемлекеттік саясаттың өзегі «ұйымдастырушы мен таратушыға» қатаң, ал «алдауға түсіп қалған жасқа» түсіндіру мен түзелу мүмкіндігін қатар ұсынатын теңгерім. Өйткені синтетикалық есірткінің жылдам таралуы және телеграм-арналар арқылы «жұмыс» ұсынып, курьерлікке тартып әкету тәсілдерінің көбейуі осы жағдайға алып келді. Мұнда мемлекет үшін басты міндет – заңсыз нарықты тұншықтыру ғана емес, сол нарыққа «адам ресурсы» болып кететін жастардың жолын кесу.
Жаһандық деңгейде де жағдай күрделі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы әлемде есірткі тұтынатындар саны өсіп отырғанын, синтетикалық заттардың таралуы қауіптің сипатын өзгерткенін тұрақты түрде ескертіп келеді. Бұл үрдіс Қазақстанды да айналып өтпейді. Нарық «классикалық» өсімдік тектес есірткіден бөлек, аз көлемнің өзімен үлкен табыс әкелетін синтетикаға ойысып барады.
Қазақстандағы тәуелділік мәселесі бір ғана көрсеткішпен өлшенбейді. Бір жағында – наркологиялық есеп, екінші жағында – қылмыстық статистика, үшінші жағында – әлеуметтік салдар (жұмыссыздық, отбасылық күйзеліс, суицид қаупі, жастардың оқудан/жұмыстан шығып қалуы). Мысалы, ресми наркологиялық ұйымдардың түсіндірмелерінде елімізде наркологиялық есепте тұрған азаматтардың саны жылдар бойынша әртүрлі көрсеткіш береді және бұл тек анықталған, емге тартылған бөлікті ғана қамтитыны атап өтіледі. Яғни «есептегілер» – көрініп тұрған бөлігі, ал жасырын тұтыну мен жасөспірімдер арасындағы қауіп бұдан кең.
2025 жылдың басында Президент есірткінің заңсыз айналымына қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша жаңа Заңға қол қойды. Бұл құжат есірткі өндіру мен өткізуді ұйымдастырушылар үшін жауапкершілікті барынша күшейтті: енді мұндай қылмыс жасағандардың мүлкі тәркіленіп, 15 жылдан 20 жылға дейін немесе өмір бойына бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Сонымен қатар, заңда есірткіні жасырын қойып кетушілер (курьерлер) үшін жазаның кейбір тұстарына өзгерістер енгізілді. Бұл қылмыстарға көбіне жасөспірімдер мен жастардың «тез табыс табу» алдауына түсіп тартылатынын ескеріп, олар үшін алғашқы рет қылмыс жасағанда 5 жылдан 8 жылға дейінгі мерзім белгіленді. Алайда, бұл жазаның жеңілдігін емес, мемлекеттің әрбір жас азаматқа түзетуге мүмкіндік беруге тырысатын гуманистік бағытын көрсетеді.
Жетісу облысы Полиция департаментінің есірткі қылмысына қарсы іс-қимыл басқармасы басшысының орынбасары Эмиль Шарменевтің айтуынша, бұл өзгерістер қылмыстық жауапкершіліктің әділетті жүйесін құруға және қоғамды есірткі қатерінен қорғауды күшейтуге мүмкіндік береді. Жетісу облысында есірткі қылмысына қарсы күрес қарқынды жүргізіліп жатыр. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, 2025 жылдың басынан бері өңірде 75 қылмыстық құқықбұзушылық тіркелген. Оның ішінде 27 дерек есірткі сатуға қатысты болса, заңсыз айналымнан 54 келіден астам есірткі заттары, соның ішінде 15 келіден астам қауіпті синтетикалық заттар тәркіленді.
Өңірде анықтау, тәркілеу, түсіндіру жұмыстары қатар жүріп жатыр. Ең маңыздысы шаралардың есеп үшін емес, нақты нәтиже үшін ұйымдастырылуы. Мектеп, колледж, ЖОО-дағы профилактика; ата-анамен диалог; киберкеңістіктегі қауіп туралы түсіндіру; «граффити-жарнама» мен интернет-арналарды дер кезінде бұғаттауға дейінгі жұмыс.
Құқық қорғау органдары тек ұстаумен шектелмей, алдын алудың заманауи әдістерін қолдануда. Мысалы:
Әлеуметтік эксперименттер: Талдықорғанда такси жүргізушілерінің қырағылығын тексеру мақсатында тәжірибе жүргізілді. Күдікті затты тасымалдаудан бас тартқан 8 жүргізушіге марапат берілді. Сондай-ақ, көшеде графикалық бейнелер (граффити-жарнама) салып жатқандарға азаматтардың реакциясы тексерілді.
Экспресс-тесттер: Қала тұрғындары арасында ерікті түрде ағзада есірткінің бар-жоғын анықтайтын тесттен өту акциялары ұйымдастырылып, халықтың азаматтық жауапкершілігі арттырылуда.
Жедел-профилактикалық шаралар: «Қарасора-2025» шарасы аясында 630-дан астам профилактикалық шара өткізіліп, 700-ден астам ақпараттық материал жарияланды.
Текелі қаласында өткен «MI BATTLE» интеллектуалдық ойынына 250-ден астам жас қатысып, бұл мәселеге қызығушылық танытты. Жетісуда іске асырылып жатқан жаңа жобалар нәтижесінде жастардың зиянды заттарға теріс көзқарасы 85%-ға артады деп күтілуде.
Қазақстанда синтетикалық есірткіге қарсы саясаттың бір бағыты – ақпараттық-алдын алу науқандарын күшейту. Мұндай түсіндірудің мәні – «есірткі жаман» деп жалпы айту емес, нақты механизмдерді көрсету: телеграмдағы «жұмыс» хабарландыруы қалай құрылады, курьердің қылмыстық жауапкершілігі қандай, алғашқы табыстың артында қандай тәуекел тұрғаны, бір рет келісудің өзі өмірлік шектеуге айналатыны.
Білім беру ұйымдары мұнда шешуші рөл атқарады. Себебі мектеп пен колледж – баланың «орта әсеріне» ең көп түсетін кеңістік. Тиімді профилактика құрғақ лекция емес. Нәтиже беретін форматтардың мысалы ретінде сіз келтірген «ашық микрофон», пікірталас, интерактив, құқық қорғаушы мен психологтың бірлескен кездесуі, нақты кейстерді талдау сияқты әдістер дұрыс. Жастарға ең алдымен «таңдау жасайтын» орта қажет: сұрақ қоюға ұялмайтын, күмәнін ашық айта алатын орта.
Медицина мен әлеуметтік қолдау жағы көбіне тасада қалып қояды. Ал тәуелділікті тек жазамен жеңу мүмкін емес. Қауіп тобындағы жасөспірімге уақтылы психологиялық көмек, отбасымен жұмыс, мектеп психологының белсенді араласуы – қылмыстың алдын алатын ең арзан әрі ең нәтижелі құралдардың бірі. Мұнда «ұят болады» деген қорқыныш пен стигма кедергі. Ата-ана баласының мінезіндегі өзгерісті байқаса да, «ел не дейді» деп маманға апармай жүріп, уақыт ұттырып алады. Сондықтан ақпараттық саясат ата-ананы да «кінәлауға» емес, «қолдауға» құрылуы керек.
Есірткі тақырыбында «жылы сөз» ғана емес, бақылау да керек. Баланың цифрлық гигиенасы, кіммен араласатыны, қандай контент қарайтыны, қандай «жұмыс» ұсыныстарын көргені. Қарапайым әдеттер нақты қорғанға айналады:
– үйде аптасына 1 рет «телефондағы қауіптер» туралы 15 минут ашық әңгіме;
– белгісіз табыс көзін талқылау (курьерлік, «оңай ақша»);
– баланың ортадағы қысымды айтуына мүмкіндік беру;
– мектеппен байланыс (сынып жетекші, психолог).
Әлемдік трендтің тағы бір қатері – есірткі бизнесінің «маркетинг» сияқты жұмыс істеуі. Көз тартатын жарнама, граффити-кодтар, «жылдам жеткізу», «аноним төлем». Сондықтан мемлекет деңгейінде цифрлық бақылау, банктермен және платформалармен өзара іс-қимыл, киберқауіпсіздік шаралары маңызды. Бұл бағытта Қазақстанда түрлі түсіндіру мен бақылау жұмыстары қатар жүріп жатқанын ресми брифингтер де жиі хабарлайды.
Есірткіге қарсы саясат – елдің демографиялық, экономикалық және адами капиталы үшін күрес. Жетісу облысындағы тәжірибе бір нәрсені көрсетеді: полицияның «қатаңдығы» білім беру мен отбасының «қамқорлығымен» бірігіп жұмыс істегенде ғана тұрақты нәтиже болады. Қоғамның иммунитеті – заңнан басталып, санада бекитін құндылыққа айналуы тиіс.
Мәулен Әнербай
