Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлері – ғасырлар бойы қалыптасқан, ұлттың болмысын айқындайтын ең қастерлі құндылықтардың бірі. Әрбір дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, халықтың тұрмыс-тіршілігімен, дүниетанымымен, әдет-ғұрпымен тікелей байланысты болып отырды. Дәстүрлердің қай-қайсысы да адам өмірінің белгілі бір кезеңін, қоғамдағы орнын, табиғатпен байланысын бейнелейді.
Қазақ халқының ең басты дәстүрлерінің бірі – қонақжайлылық. «Қонақ келсе – құт» деп білген халық келген қонағын мал сойып, дастарқан жайып күткен. Қонақ үшке бөлінеді: арнайы шақырылған «арнаулы қонақ», жол жүріп келе жатқан «құдайы қонақ» және ауылға аяқ астынан келген «қылқима қонақ». Қонақ күту – қазақ қоғамында әдептің, мәдениеттің, сыйластықтың биік үлгісі саналады.
Сонымен қатар, отбасылық дәстүрлердің орны ерекше. Сәбидің дүниеге келуінен бастап түрлі рәсімдер жасалады. «Шілдехана» – нәрестенің өмірге келгенін атап өтетін алғашқы дәстүр. Одан кейін «қырқынан шығару», «тұсаукесер», «сүндет той» сынды әдет-ғұрыптар жалғасады. Әрқайсысының өзіндік мәні бар. Мәселен, тұсаукесер рәсімінде баланың алғашқы қадамына бақыт, ырыс тілеп, ала жіппен тұсауын кеседі. Бұл – «бала адал жолмен жүрсін, өмірі ұзақ болсын» деген ниетті білдіреді.
Жастардың өміріндегі ең маңызды дәстүрдің бірі – «қыз ұзату» мен «үйлену тойы». Қазақ халқы қыз баланы қонаққа теңеп, оның тәрбиесіне айрықша мән берген. Қызды ұзатарда ауыл-аймақ жиналып, той жасап, бата берген. Ал үйлену тойында «беташар» рәсімі өткізіліп, келінге үлкендер сәлем салдырған. Бұл дәстүр үлкенді сыйлауды, отбасындағы сыйластықты қалыптастыруды көздейді.
Ұлттық салт-дәстүрлердің тағы бір саласы – еңбек пен шаруашылыққа қатысты әдеттер. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқының тұрмысында «сірге жияр», «бие байлар», «қымызмұрындық» сияқты дәстүрлер болған. Қымызмұрындық – жаз шыға алғаш қымыз ішуді атап өтетін мереке. Ол ауылдастардың басын қосып, ынтымақты арттырған.
Жыл мезгілдері мен табиғат құбылыстарына байланысты да дәстүрлер бар. «Наурыз мейрамы» – соның ең бастысы. Жаңа жылдың басталуы саналатын Наурызда халық бір-біріне амандасып, өкпе-ренішін кешіп, дастарқан жайып, ұлттық ойындар ойнаған. Бұл мерекенің мазмұны – табиғаттың жаңаруы мен адамдардың татулығын білдіреді.
Сонымен бірге, әскери рухтағы дәстүрлер де ұмыт қалмаған. Қазақ қоғамында ер бала жастайынан атқа мінуге, садақ атуға, ел қорғауға тәрбиеленген. «Жігіттің үш жұрты бар» деген түсінік те туыстық байланыстарды нығайтып, қауымдастықтағы жауапкершілікті арттырған.
Дәстүрлер тек тұрмыстық қана емес, рухани дүниені де қамтиды. «Ас беру», «жоқтау», «құдайы тамақ» сияқты әдет-ғұрыптар адамдардың өмірге, өлімге, мәңгілікке деген көзқарасын айқындаған. Қазақ қоғамында өлген адамды құрметпен соңғы сапарға шығарып салу, оның артында қалғандарға демеу болу – үлкен міндет саналған.
Ұлттық салт-дәстүрлердің бір бөлігі – ойын-сауық пен көңіл көтеруге байланысты. Қазақ халқы «ойын – көңілдің ажары» деп білген. Сол себепті той-думандарда түрлі ұлттық ойындар ойналған. «Көкпар» – ер жігіттің ептілігін, батылдығын, ат үстінде еркін қимылдай білуін көрсететін ойын. «Қыз қуу» – жастардың арасындағы сүйіспеншілік пен әзілді астастырған дәстүрлі сайыс. «Алтыбақан» – жастардың басын қосып, ән айтып, ойын-сауық құратын алаң. Мұндай дәстүрлер халықтың өнерге, музыкаға, ақындыққа деген сүйіспеншілігін арттырған.
Киім-кешек пен әшекей бұйымдарға байланысты да түрлі дәстүрлер бар. Қазақ әйелдерінің әшекейлері – тек сәндік бұйым ғана емес, белгілі бір әлеуметтік мәртебенің, тұрмыс жағдайының көрінісі болған. Мысалы, жас келіншектер көбінесе күмістен жасалған сырға, білезік тақса, ауқатты отбасылардың қыздары алтын-күміспен күптелген сәукеле киген. Ал ер адамдардың шапан, бөрік, кебіс-мәсі сияқты дәстүрлі киімдері олардың жас ерекшелігіне қарай таңдалған. Шапан сыйлау – қазақтың қастерлі дәстүрлерінің бірі. Ол үлкен құрметтің белгісі саналады.
Ырым-тыйымдар да ұлттық дәстүрдің бір бөлігі болып табылады. Қазақ халқы әрбір қимыл-әрекеттің өз себебі бар деп білген. «Нанды теппе», «табалдырықты баспа», «жолда жатқан ақты баспа» деген тыйымдар – халықтың рухани мәдениетін, наным-сенімін айқындайды. Жағымсыз іс-әрекеттерден тыйып, ұрпақты ізгілікке, тәртіпке, әдепке үйреткен. Сонымен бірге, «ақ жол болсын», «құтты қадам» сияқты ырымдар адамдарға сенім, қуат сыйлаған.
Қазақтың діни салттары да қоғам өмірінде маңызды орын алған. Балаға ат қоюда молданың азан шақырып есім беруі, ас беруде құран оқу, ораза мен құрбан айт мерекелерін атап өту дәстүрлері халықтың ислам дініне деген құрметін көрсетеді. Дін дәстүрі мен ұлттық әдет-ғұрып өзара үйлесіп, қазақтың болмысын байытқан.
Ұлттық дәстүрдің ерекше түрі – бата беру. Қазақ халқы батасыз іс берекесіз болады деп санаған. Үлкен кісілер жасқа, жаңа отауға, жолаушыға, еңбек адамына арнап бата берген. Батаның әр сөзінде ізгілік, жақсылық, тілек жатыр. Ол – ұрпақты имандылыққа, үлкенге құрметке тәрбиелейтін рухани қазына.
Салт-дәстүрлердің бірі – «амандасу». Қазақ үшін амандасу – әдептің басы. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы қария сәлем береді» деген ұстаным халықтың кішіпейілдігін көрсетеді. Амандасудың өзі әртүрлі: үлкенге қос қолдап сәлем беру, ауылдастардың төс қағыстырып амандасуы, әйел адамдардың иіліп сәлем беруі – бәрі де құрметтің, сыйластықтың белгісі.
Қазақ дәстүрінің ажырамас бөлігі – ұлттық тағамдар. Дастарқан басындағы әдет-ғұрыптар да ерекше мәнге ие. «Ас атасы – нан» деп білген халық дастарқанға ерекше құрметпен қараған. Сыйлы қонаққа бас тарту, жастарға жілік үлестіру, жаңа түскен келінге табақ тартқызу сияқты дәстүрлердің барлығы қонақжайлық пен тәрбиенің көрінісі. Әсіресе, ет асу, қымыз, шұбат, айран, ірімшік сияқты ұлттық тағамдардың айналасында да түрлі ырымдар мен әдеттер сақталған.
Қазақ халқының мәдениеті тек тұрмыспен ғана емес, рухани құндылықтармен де тығыз байланысты болғандықтан, әрбір дәстүрдің астарында тәрбие жатыр. Мәселен, «сәлем салу» дәстүрі келіннің үлкенге құрметін көрсетсе, «шашу шашу» – қуаныш пен берекенің белгісі. «Жасау беру», «енші беру» сияқты дәстүрлер отбасы мүшелерінің арасындағы ынтымақ пен бірлікті бекіткен.
Қазіргі заманда ұлттық салт-дәстүрлердің қоғамдағы рөлі бұрынғыдан да маңызды бола түсті. Ғаламдану, ақпараттық технологиялардың дамуы, жастардың батыс мәдениетіне еліктеуі кейбір дәстүрлердің ұмыт қалуына себеп болып отыр. Дегенмен, соңғы жылдары мемлекет пен қоғам тарапынан ұлттық құндылықтарды қайта жаңғыртуға бағытталған көптеген бастамалар қолға алынды. Мектеп бағдарламаларында «Өзін-өзі тану», «Әдеп», «Қазақ халқының салт-дәстүрлері» сияқты пәндер енгізіліп, жас ұрпақтың бойына ұлттық тәрбиені сіңіруге назар аударылуда.
Жастар арасында да ұлттық дәстүрлерге қызығушылық артып келеді. Әсіресе, ұлттық ойындар фестивальдері, этноауылдар, тарихи-мәдени кешендер арқылы қазақы болмыс кеңінен насихатталуда. Мәселен, Наурыз мерекесінде көкпар, қыз қуу, асық ату, тоғызқұмалақ сияқты ойындардың ойналуы дәстүрдің жаңғырып келе жатқанын дәлелдейді.
Ұлттық салт-дәстүрлердің сақталуына отбасылық тәрбие де тікелей әсер етеді. Балаға ес біле бастағаннан әже ертегі айтып, атасы бата беріп өсірсе, оның санасында ұлттық құндылықтар берік орнығады. Әсіресе, ауылды жерлерде бұл дәстүрлер әлі күнге дейін сақталған. Қала өмірінде біраз өзгеріске ұшырағанымен, қазір ата-аналар ұлттық мерекелерді тойлауға, балаларын салт-дәстүрлерге баулуға көңіл бөле бастады.
Мемлекет тарапынан «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ұлттық салт-дәстүрді дәріптеу жобалары жүзеге асырылып келеді. Түрлі этнофестивальдер, «Ұлттық домбыра күні», «Қымызмұрындық» мерекелері ұйымдастырылып, халықтың тарихи жадын жаңғыртуға жағдай жасалуда. Әсіресе, Жетісу, Түркістан, Маңғыстау облыстарында этнографиялық орталықтар ашылып, жастарға қазақ халқының дәстүрін көзбен көріп, қолмен ұстап үйренуіне мүмкіндік беріліп отыр.
Сонымен қатар, кейбір салт-дәстүрлердің бүгінгі күнге бейімделіп, жаңа сипат алғаны байқалады. Мәселен, бұрынғы дәстүр бойынша қыз ұзатудағы «беташар» жырын ақын-жыраулар орындаса, бүгінде оны арнайы әншілер немесе асабалар айтады. Тұсаукесер рәсімінде ала жіппен қатар түрлі түсті ленталар да қолданыла бастады. Бұл дәстүрлердің мәнін жоғалтпай, заман ағымына сай түрленгенін көрсетеді.
Ұлттық дәстүрлердің қоғамдағы біртұтастықты қалыптастырудағы орны ерекше. Халық даналығында: «Дәстүрдің озығы бар, тозығы бар» деген сөз бар. Яғни, уақыт сынынан өткен, ұрпаққа өнеге боларлық құндылықтар ешқашан жойылмайды. Қазақтың қонақжайлығы, үлкенге құрметі, ата-анаға адалдығы, бала тәрбиесіндегі ізгі дәстүрлері – бүгінгі күнде де мәнін жоғалтпаған.
Қазақ халқының мәдениеті мен тарихының терең өзегін құрайтын басты ұғымдардың бірі – дәстүр. Дәстүр – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, қоғамның өмір сүру дағдысын қалыптастыратын рухани байлық, ұлттық кодтың негізі. Ол тек өткеннің сарқыншағы ғана емес, қазіргі мен болашақтың тірегі. Сондықтан дәстүрді дәріптеу – болашақты бағалаудың ең маңызды жолы.
Қазақ қоғамындағы дәстүрлердің мәні әрқашан жоғары бағаланып келген. Тұсаукесер, сүндет той, беташар, Наурыз мерекесі секілді салт-жоралар – ұрпаққа бағыт-бағдар беретін өнегелі мектеп. Бұл дәстүрлердің әрқайсысының астарында тәрбие жатыр: үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, табиғатты аялау, ынтымақ пен берекені қастерлеу. Қазақтың «жеті атаға дейін қыз алыспау» дәстүрінің өзі ұлттық денсаулық пен қоғамдағы бірлікті сақтауға бағытталған. Мұндай мысалдар дәстүрдің тек рухани ғана емес, әлеуметтік, мәдени, тіпті ғылыми негізге ие екенін дәлелдейді.
Алайда жаһандану дәуірінде ұлттық құндылықтарға деген көзқарас өзгеріп келеді. Жастар жаңа мәдениетке, жаңа өмір салтына бейімделіп, кейбір дәстүрлерді ескіліктің қалдығы деп қабылдауы мүмкін. Дегенмен бұл дәстүрден бас тартуды емес, оны жаңаша түсініп, заманға лайық бейімдеуді қажет етеді. Мәселен, бұрын тек ауылдық ортада тойланатын ұлттық мерекелер қазір ірі қалаларда да жаңаша форматта аталып өтуде. Бұл – дәстүрдің өміршеңдігін көрсетеді.
Дәстүрді дәріптеу – өткенді қайталау емес, болашаққа жол ашу. Өйткені ұлттық құндылықты бойына сіңірген ұрпақ ешқашан өз тамырынан ажырамайды. Бүгінгі білімді, технологияға бейім, заманауи жас та өз дәстүрін қадірлей білсе, ол өзінің ұлттық болмысын жоғалтпай, әлемдік өркениетке де еркін қадам баса алады. Дәстүр – халықтың өзін-өзі сақтау тетігі, ал оны дәріптеу – болашақты бағалау.
Сондықтан бүгінгі қоғам үшін ең басты міндет – дәстүр мен жаңашылдықтың тепе-теңдігін сақтау. Дәстүрді насихаттайтын мәдени шараларды көбейту, мектеп пен университет бағдарламасына ұлттық құндылықтарды енгізу, өнер мен әдебиет арқылы дәстүрді жаңа форматта жеткізу – болашақтың кепілі. Әрбір жас өз дәстүрін құрметтегенде ғана ол өзінің ұлттық келбетін сақтап, жаһандану тасқынында жұтылып кетпейді.
Қорыта айтқанда, дәстүр – өткеннің естелігі емес, болашақтың бағдары. Дәстүрді дәріптеу арқылы біз тек ата-бабамызды құрметтеп қана қоймаймыз, сонымен бірге ұрпақтың болашағын да баянды етеміз. «Дәстүрді дәріптер – болашақты бағалар» деген ұстаным – қазақ қоғамының мәңгілік қағидасы болып қала бермек.
