Қазіргі қоғамда қыз баланың орны мен рөлі — тек нәзіктік пен сұлулықтың белгісі ғана емес, сонымен қатар білімділік, рухани байлық пен жауапкершіліктің айғағы. Уақыт өткен сайын әйелдің қоғамдағы статусы өзгеріп, жаңа деңгейге көтеріліп келеді. Бұрынғы патриархалды көзқарастар мен шектеулер біртіндеп жойылып, олардың орнын гендерлік теңдік пен әділдікке негізделген жаңа құндылықтар басуда. Дегенмен, бұл жол жеңіл емес. Қыз баланың әлеуметтегі орнын нақтылау — әлі де қоғамның басты тақырыптарының бірі болып қала береді.
Қазіргі таңда қыздар білім мен ғылымда, саясат пен мәдениетте, бизнес пен технология саласында табысты қызмет етіп келеді. Олар тек үй шаруасымен шектеліп қалмай, елдің дамуына тікелей үлес қосып жүр. Қазақстанда әйелдердің мемлекеттік қызметтегі, кәсіпкерлік пен журналистикадағы үлесі жылдан жылға артып келеді. Бұл — қоғамның даму деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі. Әйелдің көзқарасы, оның өмірге, адамдарға деген нәзік әрі жанашыр қатынасы қоғамда тепе-теңдік пен үйлесімділікті сақтайды.
Дегенмен, қыз баланың өмір жолында әлі де кездесетін кедергілер аз емес. Гендерлік теңсіздік, тұрмыстық зорлық-зомбылық, еңбек нарығындағы дискриминация және қоғамдағы стереотиптер сияқты мәселелер шешімін толық тапқан жоқ. Көп жағдайда әйелдің пікіріне жеткілікті мән берілмейді, ал кей өңірлерде қыз бала әлі де өз ойын ашық айтуға қорқады. Осындай жағдайларда қоғамның міндеті — қыз баланың өзін-өзі еркін көрсетуіне, арманын жүзеге асыруына мүмкіндік жасау.
Гендерлік теңдік — тек әйел құқығын қорғау емес, ол жалпы қоғамның әділдікке, теңдікке және дамуға ұмтылысы. Бұл ер мен әйелдің бір-бірімен жарысуы емес, керісінше, бірін-бірі толықтыруы. Егер қоғамда қыз бала білімді, еркін, өз құқығын білетін тұлға болып қалыптасса, онда ол ұлттың болашағын жарқын етеді. Себебі әйел — отбасының тірегі, ал отбасы — мемлекеттің іргетасы. Теңдік пен құрметке негізделген қоғамда ғана үйлесім орнайды.
Қыз баланың тәрбиесі — ұлттың мәдениетінің айнасы. Әрбір ата-ана, ұстаз және қоғам мүшесі қыз балаға дұрыс бағыт беріп, оның ішкі әлемін, рухани дүниесін байытуға атсалысуы керек. Қазіргі заманда қыздардың мүмкіндігі шексіз: олар ғалым, дәрігер, саясаткер, жазушы немесе инженер бола алады. Бірақ осы жетістікке жету үшін қоғам да, отбасы да олардың әлеуетін мойындап, сенім артуы қажет.
Әлемде гендерлік теңдікке жеткен елдерде экономика да, әлеуметтік тұрақтылық та жоғары деңгейде. Себебі әйелге мүмкіндік беру — қоғамның жартысына мүмкіндік беру деген сөз. Қазақстан да осы бағытта түрлі бағдарламалар мен заңнамалық өзгерістер енгізіп келеді. Алайда ең маңыздысы — тек қағаз жүзінде емес, сана деңгейінде теңдік қалыптастыру. Бұл үшін ер адамдардың да көзқарасы өзгеруі қажет. Олар әйелді тек нәзік жаратылыс ретінде емес, серік, әріптес, пікірлес тұлға ретінде қабылдауы тиіс.
Қыз баланың қоғамдағы рөлі — елдің өркениеттілік деңгейін көрсететін көрсеткіш. Олардың еркін өмір сүруі, білім алуы және өз пікірін ашық айтуы демократиялық қоғамның басты шарты. Бүгінгі таңда әйелдер саясатта, бизнесте және мәдениетте үлкен жетістіктерге жетіп жатыр. Мысалы, қазақ тарихында Тұмар ханым мен Әлия, Мәншүк сынды батыр аналарымыздан бастап, қазіргі замандағы табысты әйелдерге дейінгі жол — қыз баланың ерлігі мен рухының дәлелі. Бұл үлгі жаңа буынға сенім береді.
Қазіргі замандағы ақпараттық қоғамда әйелдің бейнесі де өзгеше сипатқа ие болды. Медиа мен әлеуметтік желілер қыз бала туралы көзқарас қалыптастыруда үлкен рөл атқарады. Бірақ өкінішке қарай, кейде бұқаралық мәдениет әйелдің шынайы бейнесін бұрмалап, оны сыртқы келбетке, сән мен сұлулыққа ғана теліп қояды. Бұл — рухани теңсіздіктің бір көрінісі. Сондықтан қоғам қыз баланың интеллекті мен тұлғалық дамуын алдыңғы орынға қоюы тиіс.
Қыз баланың қоғамдағы рөлі мен гендерлік теңдік мәселесін талдау — бұл бір ұлттың ғана емес, бүкіл адамзаттың ортақ тақырыбы. Өйткені әйел ермен тең дәрежеде өмір сүрсе, қоғам тұрақты дамиды, ұлттың мәдениеті биіктейді. Ең бастысы, теңдік — қарсыласу емес, түсіністік пен сыйластықтың белгісі. Ал сыйластық бар жерде әділдік те, өркендеу де бар.
Соңғы жылдары Қазақстанда да қыз баланың мәртебесін арттыру бағытында көптеген бастамалар қолға алынып жатыр. Мемлекет әйелдердің құқықтарын қорғауға, олардың еңбек және саяси белсенділігін арттыруға арналған түрлі бағдарламалар қабылдады. Мысалы, қыз балалардың білім алуына, ауылдық жерлердегі әйелдердің кәсіпкерлікпен айналысуына, жастар арасында гендерлік мәдениетті қалыптастыруға бағытталған жобалар жүзеге асырылуда. Бұл шаралар қоғамда әйел мен ер теңдігін орнатуға, қыздардың әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді.
Алайда, әлі де болса, санада қалыптасқан ескі көзқарастар мен түсініктерді өзгерту қажет. Кейде адамдар «қыз балаға лайық емес», «еркек адамға тән іс» деген ұғымдарды жиі айтады. Осындай сөздер қыздың арманына, таңдаған жолына кедергі келтіреді. Шындығында, ешқандай мамандық немесе мақсат жынысқа бөлінбеуі тиіс. Әйел де саясаткер, ғалым, әскерилер қатарында бола алады. Әлемде осыны дәлелдеген миллиондаған мысал бар, енді сол сенімділік біздің қоғамда да қалыптасуы қажет.
Қыз баланың қоғамдағы орны оның сыртқы келбетімен емес, ішкі жан дүниесімен, рухани биіктігімен, білім деңгейімен өлшенуі тиіс. Қазіргі жастардың арасында өзін-өзі дамытуға, білім алуға, кәсіби өсуге ұмтылып жүрген қыздар көп. Олар халықаралық олимпиадаларда, ғылыми жобаларда, кәсіпкерлікте, өнер саласында үлкен жетістіктерге жетіп жүр. Бұл – Қазақстанның рухани және интеллектуалды әлеуетін арттыратын қуатты күш.
Бірақ жетістікке жету жолында қыз баланың психологиялық саулығы да маңызды. Қоғамдағы қысым, әлеуметтік желідегі идеалдарға ұмтылу, өзін басқамен салыстыру секілді факторлар олардың өз-өзіне сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан қоғам қыздардың өзін қабылдауына, еркін ойлауына, өз пікірін ашық айтуына мүмкіндік жасауы керек. Әр қыз баланың өмірінде «менің даусым естіледі, менің пікірім маңызды» деген сенім болуы қажет. Бұл — теңдік мәдениетінің бастамасы.
Сондай-ақ, қыз бала тәрбиесінің тамыры — отбасында. Ата-ананың қарым-қатынасы, ұл мен қызға деген тең көзқарасы, әкенің қыз баламен жылы қатынасы — оның болашақтағы өмірге көзқарасын қалыптастырады. Егер қыз бала отбасында құрмет пен сүйіспеншілікті сезініп өссе, ол қоғамда да өз орнын сенімді табады. Ал егер оған бала кезден «әйелдің рөлі тек үйде» деген түсінік сіңірілсе, онда ол өз мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Сол себепті гендерлік теңдік ұғымы отбасынан басталуы тиіс.
Қыз баланың рухани тәрбиесі мен ішкі еркіндігі – ұлттың болашағына әсер ететін фактор. Себебі ертең ол ана болады, ұлттың жаңа буынын тәрбиелейді. Егер бүгінгі қыздар білімді, өзіне сенімді, парасатты болса, ертеңгі ұрпақ та сондай болады. Қоғамдағы әйелдің белсенділігі мен еркіндігі – сол қоғамның өркениеттілігінің көрсеткіші. Сондықтан қыз баланы қорғау, қолдау және дамыту – мемлекеттің де, қоғамның да, әрбір адамның да борышы.
Қазіргі уақытта гендерлік теңдік мәселесін шешудің маңызды бөлігі — ақпараттық мәдениетті қалыптастыру. БАҚ, кино, әлеуметтік желілер қыз баланың образын дұрыс көрсетуге тиіс. Әйелді тек әдемілік нышаны ретінде емес, ақыл мен парасаттың, табандылық пен көшбасшылықтың символы ретінде танытқан жөн. Бұл — жаңа ұрпақтың көзқарасын өзгертудің тиімді жолы.
Қоғамның дамуы — әйел мен ердің бір-бірін толықтырып, тең дәрежеде өмір сүруімен өлшенеді. Егер әйелдің еңбегі мен ер еңбегі қатар бағаланса, егер қыз баланың арманына қоғам кедергі келтірмесе, онда ол ұлттың дамуына үлес қосады. Гендерлік теңдік дегеніміз – әйелдің үстемдігі немесе ердің әлсіздігі емес, ол – үйлесім мен өзара құрмет.
Бүгінгі әлемде теңдікке ұмтылған елдер ғана озық, тұрақты және мәдениетті мемлекет бола алады. Сол елдердің қатарында болу үшін әрқайсымыз әйел мен ердің тең құқылы қоғам құруына атсалысуымыз қажет. Өйткені қыз баланың болашағы – ұлттың болашағы. Ал оның қадірін білген ел ғана нағыз өркениетке жетеді.
Қыз баланың қоғамдағы рөлі туралы айтқанда, оның тек құқықтары мен мүмкіндіктерін ғана емес, сондай-ақ оның ішкі әлемін, рухани миссиясын да түсіну маңызды. Әйел – өмірдің бастауы, аналық махаббаттың символы, адамзаттың жалғастырушысы. Осы тұрғыдан қарағанда, әйелдің қоғамдағы орны – тек әлеуметтік маңызбен емес, рухани мәнмен де өлшенеді. Қазақ мәдениетінде қыз балаға ерекше құрметпен қарау дәстүрі ерте заманнан бар. «Қыз – ұлттың көркі», «Қызға қырық үйден тыю» деген сөздер қыз баланы шектеу емес, қорғау, қадірлеу ниетінен туған. Бұл дәстүрлердің астарында әйелдің қоғамдағы жоғары миссиясы жатыр.
Бүгінгі күні әйел бейнесі жаңа мағынаға ие болды. Ол енді тек үйдің ұйытқысы емес, сонымен бірге ел дамуының белсенді қатысушысы. Әйел саясатта да, ғылымда да, спортта да, медиада да табысқа жетіп жүр. Мысалы, әйел журналистердің қоғамдағы өткір мәселелерді батыл көтеріп, шынайы репортаждар мен зерттеулер жүргізуі — қоғамның дамуына әсер ететін күшті фактор. Бұл әйелдің ақпараттық кеңістіктегі ықпалын арттырып, қоғамдық пікірді қалыптастыруда маңызды рөл ойнайтынын дәлелдейді.
Гендерлік теңдік тек заңдар мен қағаз жүзіндегі ережелермен шектелмеуі тиіс. Ол әрбір адамның санасында қалыптасуы қажет. Егер қоғамда ер мен әйел арасындағы өзара сыйластық пен түсіністік болса, онда ол теңдіктің ең биік үлгісі. Бұл бағытта мектептер мен университеттерде, жұмыс орындарында арнайы ағартушылық жұмыстар жүргізудің маңызы зор. Себебі жастардың санасына кішкентайынан теңдік ұғымын сіңіру — болашақ қоғамды әділдікке үйрету деген сөз.
Қазіргі таңда технология мен әлеуметтік медиа дәуірінде қыз балалардың өзін-өзі көрсетуі бұрынғыдан әлдеқайда жеңіл. Дегенмен, бұл мүмкіндікпен бірге жауапкершілік те келеді. Әлеуметтік желілерде идеал өмір мен сыртқы сұлулық культі қыздардың өз бағасын төмендетіп, шынайылықтан алыстату қаупін тудырады. Сондықтан медиа сауаттылық пен өзін-өзі тану мәдениетін дамыту — қыздардың ішкі үйлесімін сақтау үшін аса маңызды. Әрбір қыз бала өз құндылығын сыртқы бейнеден емес, өз бойындағы ізгілік, ақыл және рухани байлықтан іздей білуі керек.
Гендерлік теңдік қоғамдағы қатынастарды жаңа деңгейге көтереді. Егер әйелдің пікірі, білімі мен шешімі ескерілсе, онда қоғамның дамуы да үйлесімді болады. Мысалы, түрлі ұйымдар мен компанияларда әйел басшылардың болуы жұмыс ортасын жұмсартып, тиімді коммуникация орнатуға ықпал етеді. Бұл тек гуманитарлық емес, экономикалық тиімділік тұрғысынан да дәлелденген. Әйелдің басқару стилі — жүйелілік пен эмоциялық тұрақтылыққа негізделген, ал бұл қазіргі заманда ерекше қажет қасиет.
Қыз баланың әлеуетін ашу – тек оның жеке бақыты үшін емес, бүкіл қоғамның дамуы үшін қажет. Себебі әйел өз ортасында, отбасында, жұмысында, қоғамда үйлесім орната алады. Ол бір мезетте ана, ұстаз, басшы, дос, әріптес бола алады. Ал осы көпқырлы миссиясын орындау үшін оған қолдау мен сенім қажет. Әлемнің дамыған елдері әйелдердің табысты болуы – мемлекеттің экономикалық және мәдени дамуына тікелей әсер ететінін дәлелдеді.
Қыз баланың қоғамдағы орны мен гендерлік теңдік тақырыбы – үздіксіз қозғалыстағы құбылыс. Бұл бағыттағы прогресс тек заңмен емес, адамның сана-сезімімен өлшенеді. Біз әйел мен ердің тепе-теңдігін түсіністік пен құрмет арқылы қалыптастырғанда ғана, шынайы теңдік орнайды. Әрбір қыз бала өз арманына жетуге, өз дауысын естіртуге, өз орнын табуға лайық. Ал қоғамның міндеті — сол жолда оған кедергі емес, серік болу.
Қазіргі заманның жаңа бетбұрысы — әйелдің күші мен даналығын мойындау. Бұл күш — жұмсақтықта, сабырда, мейірімде. Дәл осы қасиеттер әлемді ізгілендіреді. Егер әр мемлекет, әр отбасы, әр ұжым қыз баланың рухын, еңбегін және ойын бағаласа, онда болашақта қоғамда зорлық-зомбылық, кемсіту, әділетсіздік сияқты ұғымдар жойылар еді. Себебі теңдік орнаған жерде үйлесім мен тыныштық өмір сүреді.
Қыз баланың қоғамдағы орнын айқындайтын тағы бір маңызды фактор – оның білімге, өз дамуына және шығармашылық еркіндікке деген қолжетімділігі. Білім алған әйел – өз тағдырын өзі басқара алатын тұлға. Ол тек өз өмірін ғана емес, айналасындағы адамдардың да өмірін өзгертеді. Әлемнің дамыған елдерінде әйелдердің білім деңгейі жоғарылаған сайын, сол қоғамдағы мәдениет, экономика және инновация да өркендеп келеді. Бұл — гендерлік теңдіктің білім арқылы іске асатынын дәлелдейтін айқын мысал.
Қазақстанда да соңғы жылдары қыз балалардың жоғары оқу орындарында, шетелдік гранттық бағдарламаларда, ғылыми-зерттеу жобаларында белсенді қатысуы байқалады. Олар білім арқылы өз әлеуетін ашып, өз саласында жаңашыл идеялар ұсынуда. Мұндай үрдіс — ұлттың интеллектуалды болашағына үлкен инвестиция. Алайда ауылдық жерлерде әлі де қыз балалардың оқу мүмкіндігі шектеулі, кейде ата-аналар олардың ары қарай білім алуына рұқсат бермейді немесе ерте тұрмыс құруға итермелейді. Бұл — қоғам үшін шешілуі тиіс үлкен мәселе.
Қыз балаға білім беру — болашаққа бағытталған ең берік қадам. Өйткені білімді әйел отбасында да, қоғамда да, жұмыста да өз орнын таба біледі. Ол өз құқығын қорғай алады, өз пікірін дәлелдеп айта алады. Сол себепті білім мен мәдениет деңгейін көтеру — гендерлік теңдіктің басты кілті.
Бірақ қыз баланың рөлін тек жеке жетістік тұрғысынан қарастыру жеткіліксіз. Оның қоғамдағы орны — ұлттық сана мен моральдық құндылықтармен де тығыз байланысты. Қазақ халқының дәстүрінде әйелге құрмет көрсету, оны ардақтау, қорғау ежелден қалыптасқан. Алайда заманауи өмірдің талабына сай бұл құрмет жаңаша сипат алуы тиіс. Қыз баланы шектеу емес, керісінше оның еркіндігі мен таңдау құқығын құрметтеу керек. Шынайы құрмет — бақылауда емес, сенімде.
Бүгінгі күннің шындығы — қыздар өмірдің барлық саласында белсенді. Олар саясатта ел тағдырын шешіп, медицинада адам өмірін сақтап, мәдениетте руханиятты жаңғыртып жүр. Осындай тұлғалар қоғамның бет-бейнесін өзгертуде. Бірақ, сонымен бірге, көптеген әйелдер әлі де үнсіз, олардың дауысы естілмейді. Олар зорлық-зомбылықтан қорқады, әділетсіздікпен жалғыз күресіп жүр. Сондықтан мемлекет те, БАҚ та, қоғам да әйелдің даусын естіртетін платформа болуы тиіс. Әр қыз өзін қорғансыз емес, сенімді сезінуі керек.
Қыз баланың қоғамдағы орнының қалыптасуы — тек әлеуметтік емес, рухани процесс. Себебі әйел адам — рухани тепе-теңдіктің иесі. Ол отбасында махаббат пен түсіністік орната алады, ал қоғамда әділдік пен ізгілікке бастайды. Әйелдің жүрегіндегі жылулық — елдің рухани тұрақтылығының кепілі. Сондықтан әрбір қыз баланың жүрегіндегі жарықты өшірмеу — қоғамның ең басты міндеті.
Қазір әлемде «әйел көшбасшылығы» (women leadership) деген ұғым кеңінен тарауда. Бұл ұғым әйелдің ерлермен жарысып билікке ұмтылуы емес, керісінше, оның өмірдің барлық саласында көшбасшылық қасиеттерін дамытуға мүмкіндік беру. Әйелдің табиғи интуициясы, эмоциялық интеллекті, адаммен қарым-қатынас құру қабілеті — заманауи басқаруда аса қажет қасиеттер. Демек, әйелдің басшылыққа келуі — тек әділдік емес, тиімді шешім.
Қыз баланың қоғамдағы рөлі туралы айтқанда, біз оның әрбір бастамасына, әрбір жетістігіне қоғамның қолдау білдіруі керектігін ұмытпауымыз керек. Себебі қолдау көрсетілген қыз — өз арманын орындап қана қоймай, өзінен кейінгі ұрпаққа шабыт сыйлайды. Ал шабыт — прогрестің қозғаушы күші.
Қыз баланың күші — оның нәзіктігінде. Ол дауыс көтермей де, айқайламай да, бір ғана мейіріммен қоғамды өзгерте алады. Оның жүрегіндегі жылу, ерік-жігері мен табандылығы кез келген қоғамды алға сүйрейді. Сондықтан қыз баланы тәрбиелеу — болашақты тәрбиелеу.
«Жетісу-Ақпарат»
