Қоғамның ең басты тірегі мен негізі – отбасы. Адамның тұлға болып қалыптасуы, рухани құндылықтарды бойына сіңіруі, өмірге деген көзқарасы мен мінез-құлқы ең алдымен отбасындағы тәрбиеден бастау алады. Сондықтан отбасы институтын нығайту – мемлекеттің әлеуметтік және рухани дамуының өзегі болып саналады. Қазақстанда бұл бағытта атқарылып жатқан жұмыстар аз емес, дегенмен, жаһандану мен ақпараттық дәуір жағдайында отбасы құндылықтарын сақтау – бүгінгі күннің өзекті мәселесіне айналып отыр.
Отбасы – қоғамның шағын бейнесі. Мұнда әр адам өз орнын табады, жауапкершілікті сезінеді, өзара сыйластық пен мейірім арқылы өмірлік құндылықтарды меңгереді. Қазіргі таңда қоғамда орын алып жатқан әлеуметтік өзгерістер, урбанизация, миграция, экономикалық қиындықтар мен ақпараттық технологиялардың әсері отбасылық қатынастардың сипатына тікелей ықпал етуде. Бір жағынан, жастардың өз бетімен өмір сүруге ұмтылысы артса, екінші жағынан, отбасылық жауапкершілікті сезіну деңгейі төмендеп барады.
Соңғы жылдары елімізде неке мен ажырасу статистикасына қатысты көрсеткіштер қоғам назарында. ҚР Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы Қазақстанда тіркелген некелер саны шамамен 120 мың болса, ажырасулардың саны 45 мыңнан асқан. Бұл әрбір үшінші неке ажырасумен аяқталып отырғанын көрсетеді. Мұндай жағдай отбасылық құндылықтардың әлсіреуін, тәрбиелік және психологиялық қолдаудың жеткіліксіздігін аңғартады.
Отбасының тұрақтылығы тек ер мен әйел арасындағы қарым-қатынасқа ғана емес, ұрпақ тәрбиесіне де тікелей әсер етеді. Баланың мінез-құлқы, әлеуметтік бейімделуі мен өмірге көзқарасы отбасындағы моральдық ахуалға тәуелді. Психологтардың пікірінше, үйлесімді отбасында өскен бала жауапкершілік пен қамқорлықты ерте сезінеді, ал тұрақсыз отбасында тәрбиеленгендерде сенімсіздік пен агрессия жиі кездеседі.
Қазақстан қоғамында отбасы мәселесіне тек әлеуметтік тұрғыдан ғана емес, ұлттық болмыс тұрғысынан қарау маңызды. Себебі қазақ халқы ежелден-ақ отбасы мен ұрпақ сабақтастығын ерекше қастерлеген. «Отан – отбасынан басталады» деген ұғымның өзі қазақ дүниетанымындағы отбасы институтының биік орнын айқындайды. Дегенмен, қазіргі заманда бұл ұғымдар кейде нарықтық қатынастар мен батыстық өмір салтының ықпалымен әлсіреп барады.
Мемлекет отбасы институтын нығайту бағытында жүйелі саясат жүргізіп келеді. «Отбасы және гендерлік саясат тұжырымдамасы», «Көпбалалы отбасыларды қолдау бағдарламалары», «Жастарды отбасылық өмірге дайындау» жобалары соның дәлелі. Бұдан бөлек, білім беру ұйымдарында «Отбасы құндылықтары», «Ата-ана мен бала жауапкершілігі» тақырыптарында ашық сабақтар, тренингтер өткізіледі. Бұл шаралар отбасы мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Сонымен қатар, отбасы институтын қолдауда бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалы зор. Теледидар мен интернет кеңістігінде отбасы тақырыбына арналған сапалы контенттің аздығы байқалады. Керісінше, кейбір бағдарламаларда жанұялық жанжал мен тұрмыстық зорлықты көрсететін көріністер көп. Бұл көрермен санасына кері әсер етеді. Сондықтан ақпараттық саясат та отбасылық құндылықтарды насихаттау бағытына көбірек көңіл бөлуі қажет.
Қазіргі қоғамда отбасы институтының әлсіреуіне әсер ететін факторлар көп. Ең алдымен, экономикалық жағдай мен тұрмыстық қиындықтар жас отбасыларға едәуір салмақ түсіреді. Тұрғын үйдің жетіспеушілігі, жұмыссыздық, табыстың төмендігі – ерлі-зайыптылар арасындағы келіспеушіліктердің басты себептерінің бірі. Әсіресе қала мен ауыл арасындағы әлеуметтік теңсіздік отбасылардың өмір сапасына әсер етеді.
Екінші маңызды мәселе – рухани байланыстардың әлсіреуі. Қазіргі жастардың көпшілігі материалдық құндылықты бірінші орынға қойып, өзара түсіністік пен сабырды екінші қатарға ысырып жатады. Бұл жағдай махаббат пен сыйластыққа негізделген дәстүрлі отбасы моделіне кереғар. Психологтардың айтуынша, некеге тұрған жастардың бір бөлігі тұрмыстық қиындықтарға, мінез-құлықтағы айырмашылықтарға дайын болмайды. Нәтижесінде, алғашқы жылдары-ақ отбасылық дағдарыс басталады.
Үшіншіден, цифрлық дәуірдің әсерін де елемеуге болмайды. Әлеуметтік желілер, виртуалды қатынастар мен онлайн кеңістік отбасылық қарым-қатынас мәдениетін өзгертті. Көптеген жұптар эмоциялық жақындықты жоғалтып, уақытын телефон мен компьютер алдында өткізеді. Бұл өзара түсіністікті азайтып, жалғыздық сезімін күшейтеді. Әлеуметтанушылар мұны «цифрлық салқындық» деп атайды.
Тағы бір өзекті мәселе – миграциялық үдерістер. Жастардың қалаға, шетелге жұмыс істеуге кетуі нәтижесінде көптеген отбасылар бөлек өмір сүруге мәжбүр. Мұндай жағдайда ата-ананың бірі баламен бірге қалады, екіншісі алыста еңбек етеді. Бұл баланың психологиялық дамуына кері әсерін тигізеді. Ұзақ мерзімдік қашықтық отбасы жылулығын әлсіретіп, сенім мен байланыс сезімін азайтады.
Сондай-ақ, тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесі де отбасылық тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Ішкі істер министрлігінің дерегінше, 2024 жылы елімізде тіркелген тұрмыстық зорлық-зомбылық жағдайларының саны 50 мыңнан асқан. Бұл – ресми тіркелген оқиғалар ғана. Мамандардың айтуынша, көп жағдайда мұндай жағдайлар ашық айтылмайды. Зорлық көрген әйелдер мен балалардың көбі үнсіз қалады. Мұндай келеңсіздіктер отбасындағы сенім мен мейірімді бұзып, қоғамда агрессия мен суықтықты қалыптастырады.
Отбасылық құндылықтардың әлсіреуі жастардың некеге көзқарасын да өзгертті. Кейбірі азаматтық неке немесе мүлдем некесіз өмір сүруді таңдайды. Бұл үрдіс әлемнің көптеген елінде бар, бірақ дәстүрлі қоғам үшін ол елеулі мәдени өзгеріс. Қазақстанда ресми некесіз бірге тұратын жұптардың саны жыл сайын артып келеді. Бұл жағдай баланың заңды мәртебесіне, әлеуметтік кепілдіктерге және әке-бала қатынасына қатысты күрделі мәселелер туғызады.
Бұған қоса, медиакеңістіктегі теріс үлгілер де әсерін тигізіп отыр. Телехикаялар мен әлеуметтік желілердегі контентте жеңіл қарым-қатынастарды, бір реттік эмоция мен сыртқы жылтырлықты насихаттау жиілеген. Мұндай ақпараттық орта жастардың отбасылық жауапкершілік туралы түсінігін бұрмалайды.
Мамандардың пікірінше, отбасы институтын сақтап қалу үшін қоғамда ортақ рухани бағыт қажет. Ұлттық тәрбиенің өзегіне айналған сыйластық, үлкенге құрмет, балаға мейірім, бірлік сынды қасиеттер қайта жаңғыруы тиіс. Бұл құндылықтар тек мектеп пен медиа арқылы емес, ең алдымен, ата-ана үлгісімен беріледі.
Отбасы институтын нығайту – тек әлеуметтік саясаттың емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Бұл бағытта мемлекет, білім беру жүйесі, БАҚ, үкіметтік емес ұйымдар және әрбір азамат үйлесімді жұмыс істеуі қажет. Ең алдымен, отбасылық саясаттың басты мақсаты – азаматтарға тұрақты әлеуметтік қолдау көрсету, психологиялық және құқықтық көмек жүйесін жетілдіру болуы тиіс.
Мемлекет деңгейінде қабылданған «Отбасы және гендерлік саясат тұжырымдамасы (2030 жылға дейінгі кезеңге) отбасы институтын қорғауға бағытталған нақты шараларды қамтиды. Онда неке мен отбасы қатынастарын реттеу, бала тәрбиесіне ата-ананың жауапкершілігін арттыру, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және отбасылық медиаторлық қызметті дамыту мәселелері қарастырылған. Соңғы жылдары өңірлерде «Отбасы орталықтары», «Аналар кеңесі», «Жанұя кабинеттері» сияқты құрылымдар жұмыс істеп келеді. Бұл орталықтар азаматтарға құқықтық және психологиялық көмек көрсетіп, ажырасудың алдын алуға бағытталған кеңес береді.
Білім беру жүйесінде де отбасы құндылықтарын насихаттау маңызды. Мектеп пен жоғары оқу орындарында «Отбасы мәдениеті», «Ата-ана жауапкершілігі», «Этикалық қарым-қатынас» секілді пәндік бағыттағы сабақтарды енгізу – жастардың сана-сезімін қалыптастырады. Сонымен бірге, әлеуметтік педагогтар мен психологтардың рөлін күшейту де отбасы тәрбиесіндегі олқылықтардың алдын алады.
Отбасы институтын қолдауда ақпараттық саясаттың рөлі ерекше. БАҚ-та отбасы, бала тәрбиесі, әке мен ананың жауапкершілігі туралы сапалы контенттің көбеюі қоғамдағы көзқарасты түзеуге ықпал етеді. Телехикаялар мен әлеуметтік жобаларда мейірім мен сыйластыққа негізделген үлгілерді көрсету – жастар санасында отбасылық құндылықтың мәнін арттырады. Бұл тұрғыда журналистер мен контент жасаушылардың әлеуметтік жауапкершілігі жоғары болуы тиіс.
Тағы бір маңызды бағыт – экономикалық қолдау тетіктері. Жас отбасыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету, балалы аналар мен әкелерге жұмыс пен оқуын үйлестіре алатындай икемді жағдай жасау, көпбалалы отбасыларға жеңілдіктер беру – әлеуметтік тұрақтылықтың негізі. Мемлекеттік бағдарламалар бұл бағытта біртіндеп кеңейіп келеді. Мысалы, «Бақытты отбасы», «Ана үйі», «Жастар практикасы» секілді жобалар жас отбасылардың өмір сапасын жақсартуға бағытталған.
Сонымен қатар, қоғамдық сана мен дәстүр сабақтастығын сақтау маңызды. Қазақ халқының отбасылық тәрбиесі – ұлттық болмыс пен рухани байлықтың кілті. Үлкенді сыйлау, кішіні аялау, ата-ананың ақ батасын алу – бұл ұғымдар тек моральдық құндылық емес, қоғамның тұрақтылығын сақтайтын мәдени код. Қазіргі заманда осы құндылықтарды қайта жаңғырту – ұлттық бірліктің де кепілі.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдары да бұл бағытқа үлес қосуда. Ауылдық округтер мен қалаларда отбасылық фестивальдер, үлгілі әулеттерді насихаттау жобалары, жастар арасында «Бақытты отбасы – берекелі қоғам» акциялары ұйымдастырылып келеді. Мұндай бастамалар қоғамдық пікірді оң бағытқа өзгертеді.
Болашақта отбасы институтын одан әрі нығайту үшін мынадай ұсыныстар өзекті:
•Отбасылық саясатты іске асыратын барлық құрылымдардың жұмысын біріктіретін бірыңғай ұлттық орталық құру;
•Медиа мен әлеуметтік желілерде отбасы құндылықтарын дәріптейтін тұрақты айдарлар ашу;
•Әлеуметтік қызметкерлер мен психологтардың кәсіби даярлығын арттыру;
•Ажырасудың алдын алу мақсатында неке алдындағы кеңес беру мәдениетін дамыту;
•Әкелер институтының рөлін күшейтіп, ер азаматтардың отбасылық өмірге белсенді қатысуын ынталандыру.
Қоғамның тұрақтылығы ең алдымен рухани тұтастық пен адамгершілік құндылықтарға негізделеді. Бұл – отбасыдан бастау алады. Әр шаңырақтағы татулық пен сүйіспеншілік – ел болашағының берік тірегі. Сондықтан отбасы институтын нығайту – мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының ажырамас бөлігі ғана емес, ұлттың рухани қауіпсіздігінің кепілі.
«Жетісу-Ақпарат»
