Қазақ көгіне өрмелеп шығып күн болған үш жүзден шыққан 300-ден артық қайраткердің қай-қайсысы болса да, Алаштың алдаспаны болғаны анық. Олар ұлт мұратын, баба аманатын орындау үшін аянбай еңбек етті. Соның нәтижесінде тұрақты атты әскер ұстаған, партиясы һәм бағыты айқын көрсетілген айбынды Алаш өкіметі өз деңгейіндегі ұлы істерге жол ашты. Қылышынан қан тамған патша өкіметі қаһарынан қаймықпай, Әлиханы мен Әлімханы көзінің қарашығындай қорғаған қазақ топырағы әлі байтақ. Ахметі мен Міржақыбы «Қазақ» газеті болып атсалысқан өнер-білім, ғылым, мәдениет шырағы да жағулы бүгін. Бұл тізімді бүлдірмей тізсең, бүтін бір кітапқа жүк болатыны тағы анық. Ал қазақ даласында тұңғыш конституцияны қалыптап, көшпенді зәузәтына жаңа дәуір заңының парағын парақтатқан Барлыбек Сырттанов ше?
Әсілінде, Барлыбек туралы бәтуәлі сөздің бір парасын газетіміздің өткен сандарының бірінде «Алаштың арманы» деген атпен жарияласақ та, оның сол кездің өзінде Еуропа конситуциясынан кем түспейтіндей етіп жазған «Қазақ елінің уставы» біздің қайта айналып соғуымызға себепкер болғаны рас. Өйткені бұл заң алғаш рет көшпенділік тұрмысқа негізделген бұрынғы заңдарға басқаша өң беріп, отырықшылық мәдениетке үйлесетін жаңа бағыттарды айқындап берді. Құжатта жаңа озық идеялар көрініс тауып, ұлттық автономия құру, сайлаудың жалпы сипаты, мемлекет билігі мәселелері егжей-тегжейлі баяндалады.
Мұнан сырт, уставты түзген Барлыбек Сырттанов туралы шәкірті М. Тынышпаевтың: «Теңдікке қолы жетпегендер Барлыбек, Тұрлыбекке жылап келіп, теңдік алып, мауқын басушы еді, ешкімді я жылатып, я жылатпауға Барлыбек, Тұрлыбек себепкер болған емес. Бұлай болған соң бүтін бір облыс орыс, қазақ-қырғыз Барлыбек, Тұрлыбектің сөзінен ешуақытта шыққан емес», – деп жазады. Мұның өзі біздің бұл заңға барынша ден қойып, әр бабына дейін шұқшия үңілуімізге себепкер болды.
28 баптан, 4 бөлімнен тұратын әйдік еңбектің айтары да оқшау. 1911 жылы жазылған уставқа бүгінгі заңгер, құқықтанушылар да таңдай қағыса таңғалысады. Қарап көріңіз. Барлыбек әкей тұңғыш конституцияның кіріспе сөзінің өзінде «Қазақ елі көне ұлттардың бірі. Оның тарихының тамыры тереңге жайылған. Жеке ел болып өмір сүрді, елін, жерін қорғады. Ұрпақ жалғастырудан 7 миллионға жетті. Санымен Россияда үшінші орында тұрды», – деп бір түйеді. Бәзбіреулер «сілтепті» деді. Тіпті, мұны шектен шығып «асқандық» пен «тасқандық» деп айыптап, тасада тұрып тас атуға, дұшпан ниеттерді айтақтауға талпынғандар да табылды. Бәлки, Барлыбек туындысының түбіне жеткендер де солар ма екен?
Әрмен қарай қазақтың басынан өткен шырғалаң тарих пен тарғыл тағдырды суреттей келе: «…Өз алдына ел болуды көздеумен дүниеде өзін-өзі билеген нәсілдер сияқты жеке ел болу мақсатында һәм елді бақытты, теңдік, бостандық өміріне жеткізу үшін уставты кіргізеді» деп жазады. Демек, бұл құжаттың маңыздылығы сол – ол қазақ елінің егемендігі, тәуелсіздігі туралы толық қамтыған әрі ашық білдірген еңбек еді.
Сырттановтың уставы бойынша елде үш билік болуы тиіс-тұғын. Олар жеке-жеке заң шығарушы, атқарушы және сот билігі. Бұған қоса онда үш биліктің бір-біріне бағынбайтыны тәптіштеледі. Мұндағы төрт таған принцп те сол – бассыздыққа жол бермеу. Осылайша парламенттік ел басқару үлгісін ұсынған кемел заң қазақ елін азаттыққа бастайды.
Әрине, бұдан бұрын да бұл далада Күлтегін, хан Темірші, Қасым хан, Есім хан, әз Тәуке жарлықтарының құзыреті жүріп, құдіреті мойындалғаны екібастан. Дегенмен, заман талабы, дәуір шындығы тұрғысынан келгенде «Қазақ елінің уставы» қазақ халқының бүгінгі күнге дейін өзектілігін сақтап келе жатқан мәселелерін қаузап кеткендігімен ерекшеленеді. Әсіресе, ІІІ бөлімнің баптары қазақ жерін сақтап қалуға негізделген болатын.
Мәселен сол баптардың бірінде «Судьялар қазақ тілін білуі шарт. Басқа нәсілдердің сотта өз тілдерінде сөйлеу құқы бар», – дейді Б. Сырттанов. Енді ойлап қараңызшы, тіл мәселесі бүгінде өзекті болып тұрмай ма? Бақсаңыз мұнда судьялар қазақ тілін білуі керек дейді. Тіл мәселесіне келгенде неге алдымен судьялар таңдалды деп ойлайсыз? Себебі, сол кездегі қоғам үшін сот билігі басынан тұнатын бұлақпен бірдей-тын. Күш те, ықпал да, қаласа байлық та солардың қолында болды. Ал судьялар тілі қазақша «шықты» деген сөз – қазақ тілі мемлекеттік тілге айналдырудың алғашқы баспалдағы еді. Мұның арғы жағы беп-белгілі: біртұтас қазақ елі идеясы менмұндалайтын мұннан.
Енді оның өзектілігі туралы ойды тағы өрбітсеңіз, біздің қазіргі Ата Заңымызбен үндес тұсын танисыз. Яғни, бүгінгі ел конституциясының І бөлім, 7-бап, 1-тармағында «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі» деп көрсетілген.
Осы ретте Сырттановтың қазақ даласындағы арғы-бергі тарихтағы заңдарға қанығып, саралап, салмақтап барып аталмыш құжатты дайындағанын, ал сол уставтағы дербес ұлттық егемен мемлекетті қалыптастыру идеясының бүгінгі Ата Заңымызда көрініс тапқанын ескерсеңіз, біз «тұтынып» жүрген заңның қаншалықты тамыры терең екенін бағамдар едіңіз. Әрі сол арқылы дала заңдарынан бастау алған бүгінгі конституциямыздың да ертеңі қаншалықты
берекелі екеніне көз жеткізесіз.
