Құрылтай – терең тарихи тамыры бар саяси институт. Қазақтың мемлекеттік басқару дәстүрінде бұрыннан бар. Сондықтан оны бүгінгі Қазақстан үшін мүлде жаңа құбылыс деп айтуға болмайды. Керісінше, қазіргі Ұлттық құрылтай – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан мемлекет басқару тәжірибесінің заңды жалғасы.
Кез келген халықтың қоғамдық-саяси және рухани дамуында тарихи сабақтастықтың орны ерекше. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанда Құрылтай институтының қайта жаңғыруы – ұлттық мемлекеттіліктің тарихи дәстүрлерін қазіргі заман талаптарына бейімдеудің көрінісі. Құрылтай дәстүрі қазақ тарихында әсіресе XVII–XVIII ғасырларда кеңінен дамыды. Оның жарқын үлгісі – әз Тәуке ханның билік құрған кезеңі. Тарихи деректерге сәйкес, Тәуке хан шамамен 1680 жылдан 1715 жылға дейін қазақ елін басқарды. Ол халықтың бірлігін нығайтып, мемлекеттің тұтастығын сақтаған көреген мемлекет қайраткері ретінде тарихта қалды. Бұл кезең қазақ тарихында «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» деген теңеумен сипатталады. Сол кезеңде құрылтайлар ел тағдырына қатысты ең маңызды мәселелерді шешетін жоғарғы кеңес қызметін атқарды. Аталмыш институттың мақсаты – халықтың бірлігі мен ынтымағын сақтау, мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және ел дамуының стратегиялық бағыттарын айқындау.
Құрылтайға қазақ халқының игі жақсылары – хандар, сұлтандар, билер, батырлар мен ру ақсақалдары қатысып, ел тағдырына қатысты ортақ шешім қабылдаған. Сондықтан құрылтайды бүкіл халықтың ұлы басқосуы, жалпыұлттық кеңесі деп бағалауға болады. Тарихи деректерге сүйенсек, алғашқы ірі құрылтайдың бірі – Түркістан маңындағы Күлтөбе сияқты қасиетті орында өткен. Бұл жиында әскери қолбасшыларды тағайындау, жауға қарсы қорғаныс жоспарын бекіту, қазақ хандарын сайлау, олардың өкілеттігі мен міндеттерін айқындау секілді аса маңызды мемлекеттік шешімдер қабылданған. Осы тұрғыдан қарағанда, құрылтай сол дәуірдегі ең жоғары саяси әрі құқықтық мәртебеге ие мемлекеттік орган қызметін атқарды деуге толық негіз бар.
Бүгінде бұл тарихи дәстүр жаңа мазмұнмен жалғасып отыр. Құрылтай қоғамның өзекті мәселелерін талқылайтын, халық пен билік арасындағы ашық диалогты нығайтатын маңызды қоғамдық институтқа айналды. Бұл – қазақ мемлекеттілігінің тарихи сабақтастығын сақтай отырып, жаңа Қазақстанды дамытуға бағытталған маңызды қадам.
Сонымен қатар елімізде маңызды саяси науқандардың бірі – сайлау үдерісі өтуде. Парламент Мәжілісінің депутаттары партиялық тізім арқылы сайланады. Әр азаматтың қандай да бір саяси партияның мүшесі болу немесе болмау құқығы өз еркінде. Алайда партиялық тізім жүйесі арқылы өз қабілеті мен мүмкіндігін пайдаланып, халық сеніміне ие болып, Құрылтай құрамына сайлануға әрбір азаматтың конституциялық құқығы бар.
Жапар Әділбеков,
заң ғылымдарының докторы
