2 қазанда Ақордада Мемлекет басшысының төрағалығымен өнеркәсіпті терең цифрлық трансформациялауға арналған Жасанды интеллектіні (ЖИ) дамыту жөніндегі кеңестің үшінші отырысы өтті. Сөзінің соңында Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамп пен ірі технологиялық компаниялардың басшылары Вашингтонда қол қойған ЖИ-ді қауіпсіз әрі жауапты дамыту жөніндегі ерікті келісімді қолдады. Мемлекет басшысы «Вашингтон моделін» Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) қамқорлығымен жасалатын халықаралық шарттың ықтимал негізі ретінде қарастыруды ұсынды, Қазақстанның диалог алаңы ретінде әрекет етуге дайын екенін мәлімдеді және Кеңес мүшелерінен Қазақстанның халықаралық бастамасы бойынша ұсыныстарды қысқа мерзімде енгізуді сұрады. Сонымен қатар ортақ пайым желтоқсан айында Майами қаласында өтетін «Үлкен жиырмалық» (G20) саммитінде таныстырылатынын түсіндірді.
«Суперинтеллект жөніндегі Ақ үй келісімі» (White House Accord on Super Intelligence) деп ресми аталған келісімге 29 қыркүйекте қол қойылды. OpenAI және Google компанияларын қоса алғанда, алты америкалық компанияның басшылары озық модельдердің айналасында ішкі мониторингтен бастап тәуелсіз сыртқы аудит пен директорлар кеңесі комитетінің қадағалауына дейінгі бақылаудың төрт деңгейін ерікті түрде қалыптастыруға міндеттеме алды. Аудиторлар, мерзімдер мен санкциялар құжатта көрсетілмеген. Дональд Трамп бұл құжатты моральдық тұрғыдан міндеттейтін құжат деп атады. Сонымен бірге құжаттың өзінде уақыт өте келе бұл қадамдарды заңдар мен реттеу тетіктері арқылы бекіту орынды болуы мүмкін деген ескерту бар.
Құжат ЖИ саласындағы ережелерді кім қалыптастырады деген пікірталас қызған кезде пайда болды. 21 қыркүйекте жиырма мемлекеттің және Еуропалық комиссияның басшылары стандарттарды белгілейтін және олардың сақталуын қамтамасыз ететін халықаралық институт құру мүмкіндігін зерделеуге шақырды. Қазақстан бұл декларацияға қол қойды, БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш оны құптады, ал АҚШ пен Қытай оған қосылған жоқ. Келесі күні Дональд Трамп Бас Ассамблеядағы сөзінде Вашингтонның ЖИ-ді жаһандық бақылау жүйесін құру әрекеттерін қабылдамайтынын мәлімдеді. Бірнеше күннен кейін Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпиннің Вашингтонға мемлекеттік сапары барысында АҚШ пен Қытай ЖИ-ге қатысты инциденттер бойынша байланыс арнасын құруға келісті. Екі держава инциденттер туралы ақпарат алмасуды қабылдады, алайда оны екіжақты форматта және БҰҰ-дан тыс жүргізуге уағдаласты.
Вашингтон құжатына қатысты бағалар әртүрлі болды. Оған қол қойғандар оны маңызды қадам деп санайды, ал бұған дейін Ақ үйде ЖИ саясатына жауапты болған Дэвид Сакс бұл құжатты, оның пікірінше, ешқашан жүзеге аспауы мүмкін халықаралық келісімнен әлдеқайда тиімді шешім деп атады. Конгрестегі және ғылыми ортадағы сыншылар компаниялар қағидаттарды өздері әзірлеп, аудиторды да өздері жалдайтынын, ал оның орындалуы ешқандай тетікпен қамтамасыз етілмегенін алға тартады. Меніңше, Азия қоғамы институтының өкілі Элвин Грейлиннің бағасы барынша нақты. Оның пікірінше, бұған дейін реттеуге қарсылық білдірген Meta және Nvidia компанияларының басшылары міндеттемелерді қабылдағанының өзі жетістік. Алайда ол құжатта тәуелсіз тексеру тетігі жоқ екенін және бір елдің шегінен тыс қолданылатын ешқандай механизм қарастырылмағанын атап өтеді.
Президенттің ұсынысы дәл осы екінші олқылықтың орнын толтырады және мен оның негізгі артықшылығын осыдан көремін. Халықаралық құқық нормалары мемлекеттердің міндеттемелері арқылы қалыптасады, ал компаниялардың уәдесі оның орнын баса алмайды. Қыркүйектегі декларацияға қол қойған Қазақстан БҰҰ қамқорлығымен жасалатын шарттың негізі ретінде америкалық құжатты алуды ұсынып отыр. Осылайша, бір апта бұрын бір-біріне үйлеспейтін болып көрінген екі тәсілді біріктіреді. АҚШ Президентінің қолы қойылған құжат Вашингтонға талқылаудан бас тартуға аз мүмкіндік қалдырады, ал заңдар мен реттеу туралы ескерту шартты келісімнің жалғасы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге тұжырым ұсыныс сипатында қалып отыр. Мемлекет басшысының айтуынша, келісім «сарапшылар мұқият зерделегеннен кейін барлық мүдделі елдер тарапынан модель ретінде қарастырылуы мүмкін». Бұл АҚШ-тан тыс әзірлеушілерге, ең алдымен қытайлық компанияларға да орын қалдырады. Өйткені олардың қатысуынсыз ережелер нарықтың тек бір бөлігін ғана қамтиды.
БҰҰ алаңында мұндай диалог үшін ғылыми негіз де, тиісті формат та бар. 2025 жылғы 26 тамыздағы Бас Ассамблеяның 79/325 қарарымен 40 сарапшыдан тұратын ЖИ жөніндегі Тәуелсіз халықаралық ғылыми топ және ЖИ-ді басқару жөніндегі Жаһандық диалог құрылды. Оның алғашқы сессиясы шілде айында Женевада өтті. Қазіргі таңда бұл екі тетік те нақты ережелер белгілемейді және олардың келіссөздерге арналған дайын мәтіні жоқ. Қазақстанның бастамасы оларға жұмыс істеуге нақты тақырып бере алады.
Қазақстанның диалог алаңы болуға дайындығының нақты тәжірибелік негізі бар. 2017 жылдан бері Астанада Сирия мәселесін реттеу жөніндегі халықаралық кездесулер өтті, ал 2024 жылғы мамырда Алматы Армения мен Әзербайжан сыртқы істер министрлерінің келіссөздерін қабылдады. ЖИ саласындағы бағыт та осыған ұқсас жүйелі сипатқа ие. Шілде айында Шанхайда Президент ЖИ-ді реттеу мен стандарттау бойынша тұрақты сараптамалық платформа құруға шақырды, ал 1 қыркүйекте «ШЫҰ плюс» саммитінде әртүрлі орталықтар арасындағы диалогқа ықпал ете алатын орта державалар туралы айтты. Вашингтон құжатын қолдау осы бағытты толықтырады, өйткені ЖИ ережелері жөніндегі келіссөздер алаңына технологиялық екі орталықтың да сенімі қажет.
Бұл бастама отырыстың тақырыбымен де тікелей байланысты. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы ЖИ технологияларын 5,1 мың кәсіпорын немесе есеп берген кәсіпорындардың 3,4%-ы қолданған. Ал Президент жаңа технологиялар өндірісті басқару жүйелеріне интеграциялануы тиіс екенін атап өтті. Модель технологиялық желіге қол жеткізген кезде оның қауіпсіздігі технологияны сатып алудың міндетті шартына айналады. Тапсырыс беруші жүйенің қандай сынақтардан өткенін және ақау орын алған жағдайда бұл туралы кім хабарлайтынын білуі керек. Ал импорттық модельдің ішкі құрылымын ол көре алмайды. Отырыста Мемлекет басшысы өндірістік жағдайлар ұқсас болған кезде әр кәсіпорында сынақтардың толық циклін қайталаудың қажеті жоқ екенін атап өтті. Менің ойымша, халықаралық шарт технологияларды сыртқы саудада сатып алатын елдер үшін де осындай мүмкіндік берер еді. Келісілген ережелер бойынша мойындалған аудит тапсырыс берушіні әр модельге жеке сараптама жүргізу қажеттілігінен босатар еді.
Қазақстан G20 құрамына кірмейді және 14–15 желтоқсанда өтетін саммитке қонақ ретінде шақырылды. Жаңа технологиялар АҚШ төрағалығының үш басым бағытының бірі болып табылады, сондықтан қабылдаушы тараптың құжаты негізіндегі бастама оның күн тәртібіне сәйкес келеді. Мемлекет басшысының шілде айында Шанхайда айтқан «Ешбір ел тек ЖИ тұтынушысы болып қалмауы тиіс» деген сөзі бұл жерде практикалық жалғасын табады. Желтоқсан айына дейін дайындалған мәтін саммиттен кейін де қажет болады, өйткені БҰҰ-ның Жаһандық диалогының екінші сессиясы 2027 жылғы мамыр айында Нью-Йоркте өтеді.
Диас Құмарбеков
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
жаһандық экономика және тұрақты даму бөлімінің
аға сарапшысы
