Ұлттық рухани іргетасымыздың берік бекіп, адамгершілік-имандылық ұстанымдардың қалыптасуына тәуелсіздік құрдасы Қалибек Қуанышбаев атындағы мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрының қосқан үлесі зор. Небір өтпелі кезеңді басынан кешірсе де өз биігін бағындырып, ширек ғасырға қадам басқан Астана театрына биыл 25 жыл.
1991 жылы талантты режиссер Жақып Омаров іргетасын қалап, Ғабит Мүсіреповтың «Ақан сері – Ақтоқты» спектаклімен шымылдығын ашқан Астана театры 25 жыл ішінде айтулы биіктерге көтерілді.
Алғаш құрылған күнінен бастап, өнер кеңістігіне кеңінен қанат жайған қара шаңыраққа 2011 жылдың 14 желтоқсанында «Мемлекеттік академиялық театр» мәртебесі берілді.
Әйгілі абыз актер Қалибек Қуанышбаев атын иеленген бұл ұжымға ең алғашқылардың бірі болып, Қазақстанның халық артисі Қадыр Жетпісбаев пен КСРО халық артисі, «Халық Қаһарманы» Әзірбайжан Мәмбетов жетекшілік етті.
Классикалық туындылармен қатар заманауи шығармаларды репертуарына енгізген театр алыс-жақын шетелде, сонымен бірге өз еліміздің аумағында да гастрольдік сапарларда жиі болады. Театрдың ендігі бет алысы 25 – 30 сәуір аралығында Жетісудың жүрегі саналатын, өзендермен өрнектелген өңірдің орталығы Талдықорған қаласы. Көрермен назарына ұсынар қойылымдар айтар ойы мен сахна саңлақтарының ойыны жағынан да берері мол туындылар. Репертуардағы отызға жуық қойылым ішінен көрсетілімнің әртүрлі болуы мақсатында жеті спектакль іріктеліп алынған. Олар В. Ежовтың «Тыраулап ұшқан тырналар» лирикалық драмасы, Ш. Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күн» драмасы, Е. Жуасбектің «Сен үшін» комедиясы, А. Дударевтің «Кеш» драмасы, Ш. Мұртазаның «Бір кем дүние» драмасы, М. Байжиевтің «Тіл табысқандар» комедиясы, М. Әуезовтың «Қараш-қараш» драмасы.
Драматург, режиссер, актер атты үш тұлғаның шығармашылық бірлестігінен тұратын спектакльдердің көркемдік деңгейі қашан да көременнің талғам-таразысында. Мәскеуде өткен XIII Халықаралық «Золотой витязь» театрлар форумында бас жүлдені иеленген В. Ежовтың «Тыраулап ұшқан тырналар» лирикалық драмасы Астана театрында өзгеше сахналанған. Қоюшы режиссері Қазақстанның халық артисі Талғат Теменов. Қазақ тіліне аударған – белгілі театр сыншысы, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, профессор Әшірбек Сығай болатын. Ұлы Жеңістің 70 жылдығына орай сахналанған лирикалық драмада қазақ солдаты Пернебек Боранбаев пен неміс қызы Инганың арасындағы махаббат хикаясы жөнінде баяндалады. Басты рөлдерді театрдың жас актері Әбілмансұр Серіков пен жас актриса Ақмарал Танабаева сомдайды. Сондай-ақ, көрермен Қазақстанның халық әртісі Тілектес Мейрамовты, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Ақыш Омарды, Нүркен Өтеуіловты, ҚР «Дарын» жастар сыйлығының иегері Сырым Қашқабаев пен дарынды актер Қуандық Қыстықбаевты көре алады. «Тыраулап ұшқан тырналар» Валентин Ежовтың «Бұлбұлдар түні» спектаклінің желісімен жасалған. Әрине, ондағы басты кейіпкер Петр Бородин болса, бұл қойылымда қазақ жігіті – Пернебек Боранбаев. Осы орайда адамзатқа ортақ қасиет – махаббат пен жауыздық, адамгершілік пен сыйластық, өшпенділік пен сүйіспеншілік, сағыныш пен мейірімділік арпалысы жырланады. Бұл – біздің әкелеріміз, аталарымызға арналған дүние.
Сөз басында театр ұжымына әйгілі режиссер Әзірбайжан Мәмбетовтың жетекшілік еткенін айтқан болатынбыз. Күрделі классикалық туындылардың бірнешеуін сахналаған Әзекең Ш. Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күн» драмасын Астана театрында қайта жаңғыртты. Дара режиссердің қайталанбас қолтаңбаларын шет ел сыншылары да әлдеқашан мойындаған. Бұл спектакль де асқан шеберліктің айқын айғағы. Қойылымның негізгі жүгін көтеретін Едіге рөлін тәжірибелі талант, театрдың негізін салушылардың бірі, ҚР еңбек сіңірген қайраткері Болат Ыбраев ойнайды. Бейне сомдауда Болаттың болаттай беріктігі қойылым деңгейін күннен-күнге биіктетіп келеді.
Репертуардағы заманауи қойылымдардың бірі сыншы, драматург Е. Жуасбектің «Сен үшін» комедиясы (режиссері Н. Жұманиязов). «Театр көктемі – 2011» республикалық фестивалінде «Ең үздік қойылым» аталымын иеленген бұл комедияның тақырыбы қарапайым адамдардың өзара қарым-қатынасы туралы. Осы күнгі кейбір жандар бір-біріне деген сенімін саудаға салып, сыйластығына сызат түсіріп те алады. Ал кейбірі бақай есептің иелері осынау құбылысты пайдаланып, жалған сыйласады. Автор осы оқиғаны қойылым барысында қисынды сюжетке ұластырады. Негізгі рольдерді театрдың белді артистері – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің, бес мәрте «Үздік актриса» жүлдесінің иегері Л. Бекназар-Ханинга, ҚР «Дарын» Мемлекеттік жастар сыйлығының иегері С. Қашқабаев, Ш. Ордабаев, ойнайды.
Келесі қойылым режиссер Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Болат Ұзақов сахналаған А. Дударевтің «Кеш» атты шығармасы. Мәнді мазмұнымен, мінсіз драматургиясымен әлем сахналарына кеңінен таралған бұл туынды жоғалып бара жатқан адами құндылықтарды, мұнарта бастаған мейірбандықты паш етеді. Панасыз ауыл, дәрменсіз қарттар. Әр таңын аңсаумен атырып, әр күнін жол тосумен батыратын жарым көңіл қариялар. Ал олар үшін осынау құлазыған әлемді жылытатын бір ғана үміт оты бар. Ол үміт тек перзенттері қайтып оралған сәтте жанбақ. Барлық ата-ана үшін перзенттік парыздың қаншалықты маңызды екенін қойылым барысында сезінесіз.
Жазушы Шерхан Мұртазаның кең дүниеге кем дүние ретінде саналы түрде ой қорытып жазған «Текебұрқақ» әңгімесін режиссер Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Болат Ұзақов сахналық нұсқасын жасап, көрермен назарына ұсынған. Тіршілік иелерінің ең саналысы да, ең қатыгезі де – адамзат баласы. Қарыштап дамыған өркениет Табиғат-анаға қаншалықты қауіп төндіруде? Қойылым барысында табиғи тепе-теңдікті саналы түрде бұзушы адамдар мен тіршілік үшін арпалысқан жануарлардың өзара ұқсастығын әрі айырмашылығын тамашалай аласыз. Өзіңізді табиғаттың қожасы емес, тек жаратылыстың бір бөлшегі ғана екеніңізді түсінесіз.
Қаллеки театры сонымен қатар «Тіл табысқандар» комедиясын ұсынады. Қойылым авторы – қырғыз драматургы Мар Байжиев, режиссері Болат Ұзақов. Оқиға Астана қаласында тұратын зиялы отбасының тағдырынан сыр шертеді. Ана тілге шорқақ Дездомана мен орыс тілін жетік меңгермеген Болдухан арасындағы келіспеушіліктер оқиғаны өрбіте жөнелтеді. «Тіл табысқандар» қойылымы тек қана тіл мәселесін ғана емес, қазақ жұртының алтын бесігі – ауыл өмірінен алшақтап бара жатқанын да байқатады.
«Қараш-Қараш» драмасы белгілі театр режиссері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Әлімбек Оразбековтың сахналауымен дүниеге келген жоғары деңгейдегі қойылым. Режиссердің М. Әуезов повесіндегі Бақтұғылды сатқан Жарасбайды емес Қ. Ысқақ инсценировкасындағы (сахналық нұсқа) Бақтығұлды сатуға мәжбүр болған Жарасбайды таңдауы да кездейсоқ емес. Ол «Қараш-Қараш» оқиғасына «Алаштың алғашқы идеясы» – «Жер» мәселесін көтеру үшін қадам басты. Құтты дала, қасиет қонған туған мекені «Қаратас жайлауынан» айырылуы Жарасбайды өлімге итермеледі. Демек, қойылым елін, жерін сүюге тәрбиелеп қана қоймай, талғампаз көрерменнен ұлы даланы қаламмен, санамен, жүрекпен, жігермен, парасатпен, намыспен қорғауын талап етеді. Жарасбай ойдың адамы, Бақтығұл істің адамы. Осы екі ұғым бірін-бірі түсінуде сәл жаңсақтық жіберсе, «сатқындық» дейтін жау тұтқиылдан шабуыл жасап, «адал достықтың» орнын алмастырады. Бақтығұл кең даланың батыр ұланы, озбыр қоғамнан таяқ жесе де тегеурінді. Жарасбай көп қараңғының ақыл шырағы, надан халқының бұлыңғыр болашағына алаң болса да төзімді. Міне, бүгінгі айтары мол, берері зор қойылымның қойылуына не себеп? Бұл – уақыт сұранысы!
Гастрольдік сапар қай өнер ұжымы үшін де маңызды. Театрдың репертуарын, ұстанған позициясы көркемдік деңгейін көрсете отырып, халыққа рухани азық сыйлау басты міндет.
Еліміздің әр түкпірінен жүзден жүйріктерді жинап, танымал өнер ұжымына айналған Астана театрының спектакльдерін тамашалайық, өнерсүйер ағайын!
Мирас ӘБІЛ,
Қ. Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрының
әдебиет бөлімінің меңгерушісі.
