Халқының азаттығы мен болашағы жолында аянбай еңбек еткен тарихи тұлғалардың бірі – Әлихан Бөкейхан. Ол – ұлт тағдырына бейжай қарамай, елдің ертеңі үшін күрескен көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, ағартушы. Биыл, яғни 2026 жылдың 5 наурызында «Алаш» қозғалысының көшбасшысы Әлихан Бөкейханның туғанына 160 жыл толды.
Әлихан Нұрмұхамедұлы бұрынғы Семей облысы Қарқаралы уезіне қарасты Тоқырауын болысындағы жетінші ауылда дүниеге келген. Бала кезінен зерек әрі білімге құштар болған ол алғаш ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Қарқаралы қаласындағы үш сыныптық мектепте білім алады. Білімге деген ынтасы жас Әлиханды үлкен оқу орындарына жетелейді.
1886-1890 жылдары Омбы қаласындағы Сібір теміржолына мамандар даярлайтын техникалық училищеде оқиды. Кейін білімін жалғастыру мақсатында Ресейдің сол кездегі ең беделді оқу орындарының бірі – Санкт-Петербургтегі Орман институтына түседі. Сонымен қатар құқық саласын өз бетінше меңгеріп, заң факультетін тамамдайды. 1894 жылы орманшы-ғалым әрі заңгер мамандығы бойынша жоғары білім алып шығады.
Білім мен ғылымды меңгерген Әлихан Бөкейхан тек ғалым ретінде ғана емес, қоғам қайраткері ретінде де ел өміріне белсене араласты. Ол қазақ халқының құқықтарын қорғау, ұлттық мүддені сақтау, тіл мен дінді, тарих пен мәдениетті дамыту жолында күресті. Қазақ жерінің отаршылдық саясаттың салдарынан бөлшектеніп, ата-баба жерінен айырылып қалуына үзілді-кесілді қарсы шықты.
Ұлтты бірлікке шақырып, халықты ортақ мақсатқа жұмылдыру үшін «Алаш» идеясын көтерді. Бұл идея – қазақ елін бір тудың астына біріктіріп, тәуелсіз әрі дербес мемлекет құруға бағытталған тарихи қозғалыс еді. Әлихан Бөкейхан бастаған зиялы қауым өкілдері халықтың саяси санасын оятып, ұлттық мемлекеттілік идеясын қалыптастыруға үлкен үлес қосты.
Сол кезеңде жарық көрген «Қазақ» газеті ұлт рухын көтеріп, елдің көзін ашқан басылымдардың бірі болды. Бұл газет қазақ қоғамындағы маңызды мәселелерді көтеріп, халықты білімге, бірлікке, ұлттық сананы жаңғыртуға шақырды. Осы басылымның дамуына Әлихан Бөкейхан зор еңбек сіңірді.
Әлихан Бөкейхан тек саясаткер ғана емес, ғылым мен білім саласында да елеулі еңбек қалдырған тұлға. Ол көптеген ғылыми еңбек жазып, қазақ тіліне география, геология, астрономия сияқты ғылым салаларына қатысты еңбектерді аударып, халыққа түсінікті тілде жеткізді. Сондай-ақ, ұлы ақын Абай Құнанбайұлының шығармашылығын алғаш танып, оның мұрасын насихаттауға атсалысты.
Алайда ел үшін қызмет еткен қайраткердің өмір жолы ауыр сынақтарға толы болды. Кеңестік билік тұсында ол «халық жауы» деген жалған айыппен қуғын-сүргінге ұшырап, 1937 жылдың 27 қыркүйегінде ату жазасына кесілді. Бұл – қазақ тарихындағы ең қасіретті күннің бірі еді. Соған қарамастан Әлихан Бөкейханның есімі мен еңбегі халық жадынан өшкен жоқ. Ол – өз заманының озық ойлы, білімді, ел болашағын ойлаған көреген тұлғаларының бірі. Ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру жолында аянбай еңбек еткен қайраткер: «Өмірімнің соңына дейін қазақ халқына қызмет етемін» деген ұстанымға адал болды.
«Алаш» қозғалысының көшбасшысы, ұлт рухын көтерген ұлы тұлға Әлихан Бөкейханның өнегелі өмірі – бүгінгі және келер ұрпаққа үлгі. Елінің ертеңі үшін күрескен ардақты азаматтың есімі қазақ халқымен бірге мәңгі жасай беретіні сөзсіз.
Амалия ТҮЛЕУ,
Матай орта мектебінің
11-сынып оқушысы
Ақсу ауданы
