Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу комитетінің Жетісу облысы бойынша департаменті, Табиғи монополияларды реттеу комитетінің 2026 жылға арналған жұмысының негізгі бағыттарын жариялату жөніндегі Медиа-жоспардың 22-тармағын орындау мақсатында табиғи монополиялар және қоғамдық маңызы бар нарықтар сферасындағы реттеудің негізгі аспектілері мен атқарылған жұмыстардың нәтижелерін түсіндіреді.
Табиғи монополиялар мен қоғамдық маңызы бар нарықтарды реттеу дегеніміз не?
Табиғи монополиялар мен қоғамдық маңызы бар нарықтарды реттеу — бұл технологиялық ерекшеліктеріне байланысты бәсекелестігі жоқ компаниялардың өздерінің үстем жағдайын теріс пайдалануынан тұтынушылар мен экономиканың мүдделерін қорғауға бағытталған мемлекеттік бақылау шараларының жүйесі.
Табиғи монополия дегеніміз не?
Табиғи монополия — бұл бәсекелес жағдай жасау техникалық жағынан мүмкін емес немесе экономикалық жағынан тиімсіз болатын нарық күйі (мысалы, инфрақұрылымдық шығындардың өте жоғары болуына байланысты).
Классикалық мысалдар: сумен жабдықтау, электр энергетикасы, жылумен жабдықтау, кірме жолдар, газды құбырлар арқылы тасымалдау. Бір қалада бір-біріне бәсекелес екі параллель электр беру желісін немесе су құбыры желісін салу тиімсіз.
Мәселе: Жалғыз ойыншы бола отырып, компания тарифтерді негізсіз көтеруі, қолайсыз шарттарды таңңып, қызмет сапасын төмендетуі мүмкін, өйткені тұтынушының таңдау мүмкіндігі жоқ.
Реттеудің мақсаты: Мемлекет монополистердің аппетитін шектейді, олар үшін шекті тарифтерді бекітеді, желілерге қол жеткізуді бақылайды және инфрақұрылымға салынған инвестициялардың сапасын қадағалайды.
Қоғамдық маңызы бар нарықтар (ҚМН) дегеніміз не?
Таза монополиялардан айырмашылығы, қоғамдық маңызы бар нарықтарда бірнеше компания жұмыс істей алады, бірақ тауарлар немесе қызметтер халықтың тыныс-тіршілігін қамтамасыз ету және экономика тұрақтылығы үшін шешуші маңызға ие.
ҚМН — бұл жағдайы халықтың өмір сүру деңгейіне, экономикалық тұрақтылыққа және негізгі салалардың үздіксіз жұмыс істеуіне тікелей әсер ететін, бірақ сонымен бірге субъектілердің нарықтық билігі сақталатын немесе көрінуі мүмкін тауар нарықтары (тауарлар, жұмыстар мен қызметтер нарықтары). Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес (атап айтқанда ҚР Кәсіпкерлік кодексіне), мұндай нарықтар ерекше мемлекеттік назарда және реттеуде болады.
Мысалдар: көмірді, мұнай өнімдерін (ЖЖМ) бөлшек саудада өткізу, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары, белгілі бір сегменттердегі байланыс қызметтері және т.б.
Мәселе: Тіпті формальды бәсекелестік болғанның өзінде, ойыншылар өзара сөз байласып (картельдік сөз байласулар), базалық тауарлардың бағасын күрт шарықтатып, әлеуметтік шиеленіс тудыруы мүмкін.
Реттеудің мақсаты: Мемлекет баға деңгейін, кірістілікті қадағалайды, алыпсатарлық пен бәсекеге қарсы келісімдердің жолын кеседі, ал кейбір жағдайларда шекті бөлшек бағаларды белгілейді.
Жетісу облысы бойынша Табиғи монополияларды реттеу департаментінің қызметі
Жетісу облысы бойынша Табиғи монополияларды реттеу департаменті өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасының «Табиғи монополиялар туралы» Заңына және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 19 қарашадағы № 90 бұйрығымен бекітілген Тарифтерді қалыптастыру қағидаларына сәйкес табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін мемлекеттік реттеуді жүзеге асырады.
Өңірдегі реттеу ауқымы: Қазіргі уақытта Департамент 41 табиғи монополия субъектілеріне бақылау және реттеу жүзеге асыруда. Жалпы алғанда, олар 51 реттелетін қызмет көрсетеді. Оның ішінде:
Сумен жабдықтау және су бұру — 16 қызмет;
Жылумен жабдықтау — 14 қызмет;
Кірме жолдар — 13 қызмет;
Электр энергетикасы — 5 қызмет;
Газбен жабдықтау — 3 қызмет;
Анықтама үшін: Кейбір кәсіпорындар бірден бірнеше қызмет түрін қатар атқарады, сондықтан қызметтердің жиынтық саны субъектілердің жалпы санынан асып түседі.
Жетісу облысындағы қоғамдық маңызы бар нарықтар (ҚМН) саласындағы бақылау
Табиғи монополиялар саласынан басқа, Жетісу облысындағы Уәкілетті орган ҚМН субъектілерінің баға белгілеулеріне тұрақты бақылау жүзеге асырады. Департаменттің назарында келесі негізгі кәсіпорындар бар:
- «ЖетісуГазСервис» ШЖҚ КМК;
- «QAZAQGAZ AIMAQ» АҚ Жетісу өндірістік филиалы;
- «BSP GROUP LTD» ЖШС;
- «ТАЭТК» АҚ «Электр энергиясын жабдықтау және өткізу» филиалы.
Басты міндеттер мен реттеу құралдары
Тұтынушылар мен бизнес мүдделерінің теңгеріміне қол жеткізу үшін Департамент мынадай құралдарды белсенді түрде қолданады:
- Бағаны реттеу: Тарифтер мен шекті бағаларды бизнес үшін негізделген шығындарды жабатындай және инфрақұрылымды жаңғыртуға қажетті инвестицияларды қамтамасыз ететіндей, бірақ сонымен бірге азаматтар үшін тым қымбат болмайтындай етіп бекіту.
- Қолжетімділікті бақылау: Басқа кәсіпкерлер үшін тең және әділ жағдайлар жасауды қамтамасыз ету (мысалы, тәуелсіз жеткізушілердің желілер мен инфрақұрылымға ашық қолжетімділігі болуы үшін).
- Ашықтық және тұтынушылардың құқықтарын қорғау: Реттелетін субъектілердің шығындарын мониторингтеу, жұртшылықтың қатысуымен жария тыңдаулар өткізу, сондай-ақ тұтынушылардың өтініштері мен шағымдарын жедел қарау.
Жетісу облысында табиғи монополияларды реттеу және қоғамдық маңызы бар нарықтарды қорғау жөніндегі Департаменттің жұмысы тариф түбегейлі білім берудің ашықтығын және өңірдің әрбір тұтынушысының құқықтарын қорғауды қамтамасыз ете отырып, жоспарлы режимде жалғасуда.
Мухамадалинов Е.Т.
«Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі
Табиғи монополияларды реттеу комитетінің Жетісу облысы бойынша департаменті»
РММ табиғи монополиялар және бағалар бөлімінің басшысы
