1 шілдеден бастап республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция күшіне енді. Құжат елдің саяси және құқықтық жүйесіне бірқатар өзгеріс енгізіп, мемлекеттік басқару құрылымын жаңартуға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау тетіктерін жетілдіруге бағытталды.
Жаңа Конституцияға сәйкес, Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтай құрылып, Вице-президент лауазымы енгізілді. Сонымен қатар Қазақстан Халық Кеңесі жаңа конституциялық институт ретінде айқындалды. Бұдан бөлек, жеке өмірге қол сұғылмаушылық, дербес деректерді қорғау, тұрғын үйге қол сұғылмаушылық және отбасы құндылықтарына қатысты нормалар нақтыланды.
Ата Заңдағы негізгі өзгерістерге тоқталайық.
1. Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтай құрылды
Жаңа Конституцияға сәйкес, заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган Қазақстан Республикасының Құрылтайы болып белгіленді.
Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Олар бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды сайлау жүйесімен сайланады. Депутаттардың өкілеттік мерзімі – бес жыл.
Осылайша, бұрын Сенат пен Мәжілістен тұратын екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы заң шығарушы орган келді. 1995 жылғы Конституция негізінде жұмыс істеген Парламенттің өкілеттігі 2026 жылғы 1 шілдеде аяқталды.
Құрылтай заң қабылдаумен қатар, Үкімет қызметіне бақылау жүргізуге де қатысады. Атап айтқанда, Үкіметке сенімсіздік білдіру, республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерді қарау және Үкімет мүшелерінің есебін тыңдау оның өкілеттіктеріне жатады.
2. Вице-президент лауазымы енгізілді
Жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесіне Вице-президент лауазымын енгізді.
Вице-президентті Президент Құрылтай депутаттарының көпшілігінің келісімімен тағайындайды. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша ол Құрылтаймен, Үкіметпен және басқа да мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылда Президенттің атынан өкілдік етеді.
Сондай-ақ Конституцияда Президент өз міндеттерін мерзімінен бұрын атқара алмайтын жағдайға арналған құқықтық тәртіп белгіленген. Мұндай жағдайда мемлекет басшысының өкілеттігі алдымен Вице-президентке беріледі.
3. Президент жеті жылға және бір рет қана сайланады
Жаңа Конституция Президенттің өкілеттік мерзімін жеті жыл деп белгілейді. Бір адам Қазақстан Республикасының Президенті болып бір реттен артық сайлана алмайды.
Президенттікке кандидатқа бірқатар талап қойылады. Ол Қазақстан Республикасының азаматы, жасы 40-тан асқан, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, соңғы 15 жыл бойы Қазақстан аумағында тұратын және жоғары білімі бар азамат болуы керек. Сонымен бірге мемлекеттік қызметте немесе сайланбалы мемлекеттік лауазымда кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы талап етіледі.
Бұл талаптар мемлекет басшысына үміткер азаматтың біліміне, тәжірибесіне және елмен байланысына қатысты өлшемдерді айқындайды.
4. Президенттің жақын туыстарына шектеу қойылды
Жаңа Конституцияда Президенттің жақын туыстарының мемлекеттік басқару жүйесіндегі және квазимемлекеттік сектордағы лауазымдарға орналасуына шектеу енгізілген.
Атап айтқанда, 45-бапқа сәйкес, Мемлекет басшысының жақын туыстары мемлекеттік саяси қызметшілер лауазымдарын, сондай-ақ квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі басшылық қызметтерді атқара алмайды.
Бұл норма билік пен басқару саласындағы мүдделер қақтығысының алдын алуға және мемлекеттік қызметтегі ашықтықты қамтамасыз етуге бағытталған.
5. Қазақстан Халық Кеңесі жаңа конституциялық институтқа айналды
Жаңа Конституцияда Қазақстан Халық Кеңесінің мәртебесі жеке қарастырылған. Ол Қазақстан халқының мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган ретінде айқындалған.
Кеңестің негізгі міндеттеріне қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайту, ішкі саясаттың негізгі бағыттары бойынша ұсыныстар әзірлеу және ұлттық құндылықтарды ілгерілету жатады.
Сонымен қатар Қазақстан Халық Кеңесіне Құрылтайдың қарауына заң жобаларын енгізу және республикалық референдум өткізу туралы бастама көтеру құқығы берілген.
Бастапқы мақалада келтірілген мәліметке сәйкес, Кеңестің құрамы 2026 жылғы 22 қыркүйектегі Президент Жарлығымен бекітіліп, оған 126 адам кірген. Бұл дерек ресми құжатпен қосымша тексеруді қажет етеді.
6. Құрылтайдың Үкіметті бақылау өкілеттігі кеңейтілді
Жаңа Конституция заң шығарушы органның Үкімет қызметін бақылау тетіктерін де айқындайды.
Депутаттардың кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай Үкіметке сенімсіздік білдіру мәселесін қарастыра алады. Мұндай шешім көпшілік дауыспен қабылданады.
Сонымен қатар Құрылтай Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін қарайды. Бюджеттің атқарылуы жөніндегі Үкімет есебін бекітпеу сенімсіздік білдірудің көрінісі ретінде қарастырылады.
Бұдан бөлек, Құрылтай Жоғары аудиторлық палата төрағасының есебін жылына екі рет тыңдайды. Бұл тетіктер мемлекеттік қаражаттың жұмсалуын бақылауға және атқарушы биліктің есептілігін арттыруға бағытталған.
7. Қазақстан Халық Кеңесіне заң шығару бастамасы құқығы берілді
Жаңа Конституция бойынша заң шығару бастамасы құқығы Президентке, Құрылтай депутаттарына және Үкіметке ғана емес, Қазақстан Халық Кеңесіне де берілген.
Осылайша, Кеңес қоғамдық маңызы бар мәселелерді көтерумен шектелмей, Құрылтайдың қарауына нақты заң жобаларын ұсына алады. Сондай-ақ республикалық референдум өткізу туралы бастама көтеруге құқылы.
Бұл мүмкіндік қоғам мүддесін білдіретін мәселелерді заңнамалық деңгейде қарастыруға жол ашады.
8. Цифрлық ортадағы азаматтардың құқықтары қорғалады
Жаңа Конституцияда жеке өмірге қол сұғылмаушылық пен дербес деректерді қорғау мәселелеріне ерекше назар аударылған.
21-бапқа сәйкес, әрбір адам жеке және отбасылық құпиясының қорғалуына, сондай-ақ дербес деректерінің заңсыз жиналуынан, өңделуінен, сақталуынан және пайдаланылуынан қорғануға құқылы. Бұл кепілдіктер цифрлық технологиялар арқылы өңделетін мәліметтерге де қатысты.
Сонымен бірге хат алмасу, телефон арқылы сөйлесу, банктік операциялар, жеке салымдар мен жинақтар құпиясының қорғалуы көзделген.
Бұл нормалар цифрлық технологиялар кеңінен қолданылатын кезеңде азаматтардың жеке кеңістігі мен ақпараттық қауіпсіздігін қорғаудың маңызын көрсетеді.
9. Тұрғын үйге қол сұғылмаушылық кепілдігі бекітілді
Жаңа Конституцияда азаматтардың тұрғын үйге қатысты құқықтарына да назар аударылған.
28-бапқа сәйкес, тұрғын үйге қол сұғылмайды. Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, тұрғын үйден айыруға сот шешімінсіз жол берілмейді.
Сонымен қатар мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдай жасауға міндеттенеді. Заңда белгіленген санаттарға жататын мұқтаж азаматтарға тұрғын үй белгіленген нормаларға сәйкес беріледі.
Бұл ережелер тұрғын үй құқығын қорғауға және әлеуметтік қолдауды қажет ететін азаматтарға жағдай жасауға бағытталған.
10. Отбасы, ана болу, әке болу және балалық шақ мемлекет қорғауында
Жаңа Конституцияда отбасы институты мен ұрпақ тәрбиесіне қатысты нормалар да қамтылған.
30-бапқа сәйкес, неке мен отбасы, ана болу, әке болу және балалық шақ мемлекет қорғауында болады. Неке заңға сәйкес тіркелген, ер мен әйелдің ерікті әрі тең құқықты одағы ретінде айқындалады.
Балаларға қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-аналардың құқығы әрі міндеті болып саналады. Өз кезегінде, кәмелетке толған және еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-аналарына қамқорлық жасауға міндетті.
Бұл нормалар отбасының қоғамдағы орнын айқындап, ата-ана мен бала арасындағы өзара жауапкершілікті бекітеді.
Мақпал Әділханқызы
